Bir yanda füzeler yükseliyor, bir yanda radarlar titriyor. Körfez'de gemiler ağır ağır rota değiştiriyor. Üslerde alarm veriliyor. Başkentlerde kriz masaları kuruluyor. Televizyonlar aynı sahneyi tekrar edip duruyor: Alev, duman, siren, enkaz...
Sonra ekranın altından başka cümleler geçiyor.
Petrol yükseldi.
Piyasalar gerildi.
Tahvil faizleri oynadı.
Borsalar yön arıyor.
Tanker sigortaları pahalandı.
Ölümün dumanı dağılmadan hesabın kalemi çalışmaya başlıyor. Yıkılan şehirlerin acısı daha soğumadan savaşın maliyeti piyasa diliyle tercüme ediliyor. İnsan çığlığı grafiğe, enkaz risk analizine, kan fiyatlamaya dönüşüyor.
Zamanın ahlaki buhranı biraz da burada saklı.
Savaş, gözün gördüğü yerde alev ve duman; sistemin tuttuğu defterde enerji, maliyet, borç ve ödeme zinciridir.
Lakin asıl sarsıntı, patlamanın düştüğü yerde kalmıyor. Hürmüz'den geçemeyen bir tanker, birkaç gün sonra başka bir memlekette yakıt fiyatına yazılıyor. Petrol pahalanınca nakliye pahalanıyor; nakliye pahalanınca gıda fiyatları yükseliyor; gıda fiyatları yükselince halkın sofrası daralıyor. Cephede ateşlenen füze, piyasada maliyet; limanda bekleme; fabrikada üretim baskısı; devlette bütçe açığı olarak geri dönüyor.
Bu yüzden savaşın görünen yüzü askerî, işleyen tarafı iktisadîdir. Sahada patlayan mühimmat kadar, piyasalarda taşınan maliyet de sonucu belirler. Bu kavganın kalbinde iktisadî tahammül gücü var. Kim daha uzun dayanacak? Kim maliyeti taşıyacak? Kim ödeme zincirini ayakta tutacak? Kim enerji akışını sürdürecek?
Asıl sualler bunlar.
Bu suallerin tamamı Washington'un önündeki dosyada duruyor. Amerika'nın hesabı açık. Sahada netice almak güçleştikçe iktisadî baskı öne sürülüyor. Yaptırımlar, finansal kısıtlamalar, petrol ticaretine dönük tehditler ve ödeme sistemleri üzerindeki tazyik aynı tertibin parçaları halinde işletiliyor.
Malum, enerji ekonominin kan dolaşımıdır. Petrol ve gazdaki her sarsıntı yalnızca pompa fiyatlarına yazılmaz; üretimden tarıma, sanayiden sağlığa kadar bütün çarklara sirayet eder. Gübre pahalanır. Tarım zorlanır. Plastik, kimya, çip, havacılık, sağlık teknolojileri ve sanayi üretimi aynı zincirin içinde baskı yer. Enerji akışı daralınca ekonomi ritmini kaybeder, çarklar ağırlaşır, hesaplar şaşar.
Buradaki büyük yanılgı, maliyetin tek haneye yazılacağını sanmaktır.
Küresel ekonomi birbirine ekli... Bir ülkeye uygulanan baskı, başka ülkelerin ithalat faturasını büyütür. İthalat faturası büyüyünce borç ödeme kabiliyeti zayıflar. Borç ödeme kabiliyeti zayıflayınca bankalar, fonlar, tahviller ve ödeme zincirleri gerilir. Böylece yaptırım diye açılan defter, dönüp finansal sistemin merkezine kadar uzanır.
İktisadî savaş, kılıçtan sessiz yürür; fakat tesiri daha yaygın olur. Cephede patlayan bomba bir noktayı vurur. Enerji ve finans üzerinden kurulan baskı binlerce noktaya dağılır.