Doların görünmeyen zırhı: Petro-dolar temelli Amerikan hegemonyası

ABD, değişen küresel dengelere rağmen petro-dolar hegemonyasını sürdürmenin yeni yollarını aramaktadır. Görünen o ki petro-dolar, yalnızca bir enerji fiyatlama sistemi değil; para, güç, güvenlik ve jeopolitiğin kesişim noktasında yer alan tarihsel bir düzen olmaya devam etmektedir.

Dr. İbrahim Cevizli/Akademisyen – Yazar

Petro-dolar çoğu zaman teknik bir finans kavramı olarak ele alınsa da gerçekte modern dünya ekonomisinin ve küresel güç mimarisinin temel dayanaklarından birini oluşturmaktadır. En yalın tanımıyla petro-dolar; petrolün uluslararası ticarette ABD doları üzerinden fiyatlanması ve satılması sonucu, doların küresel ölçekte sürekli dolaşımda kalmasını sağlayan sistemdir. Bu mekanizma sayesinde dolar, yalnızca bir ulusal para birimi olmanın ötesine geçerek küresel rezerv para statüsünü muhafaza edebilmektedir.

ABD açısından mesele, salt petrol ticaretinden ibaret değildir. Asıl stratejik hedef, doların dünya ekonomisindeki merkezi ve ayrıcalıklı konumunun korunmasıdır. Bu bağlamda dünyanın en vazgeçilmez üretim girdisi olan enerjinin dolar cinsinden ticarete konu edilmesi hayati bir önem taşımaktadır. Nitekim sanayileşmiş ekonomilerde üretimin sürekliliği enerjiye bağlıdır. Bu nedenle insan vücudu için kan neyse, sanayi için enerjinin de aynı işlevi gördüğünü söylemek yerinde bir benzetme olacaktır.

Nükleer savaştan daha yıkıcı bir senaryo: Rezerv para kaybı

Nitekim ABD, küresel güç dengeleri bağlamında para sisteminin stratejik önemini askerî tehditlerle kıyaslayacak ölçüde derin analizlere konu etmiştir. Bu çerçevede, ABD stratejik düşünce literatüründe zaman zaman şu sorunun dahi tartışmaya açıldığı görülmektedir: ABD açısından daha yıkıcı olan senaryo, nükleer bir saldırı mı yoksa doların küresel rezerv para statüsünü kaybetmesi midir?

Bu karşılaştırmada ulaşılan sonuç çarpıcıdır. Nükleer silahlar büyük bir savaş ve yıkım anlamına gelirken; doların rezerv para olma niteliğini yitirmesi, ABD açısından imparatorluk ölçeğinde bir çözülme riskini beraberinde getirmektedir. Bu nedenle doların küresel hâkimiyeti, ABD ulusal güvenlik doktrininde yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda stratejik ve varoluşsal bir unsur olarak değerlendirilmektedir.

Altın gitti, petrol geldi: Sistemin inşası

20'nci yüzyılın ikinci yarısında söz konusu enerji ihtiyacı büyük ölçüde fosil yakıtlardan, özellikle petrolden karşılanmaktaydı. Dolayısıyla doların rezerv para statüsünün sürdürülmesi, petrolün dolar üzerinden satılmasını zorunlu kılan uluslararası bir düzenin inşasını gerektirmiştir. Bu sürecin ilk büyük kırılma noktası, 1971 yılında ABD Başkanı Richard Nixon'ın doların altına dönüştürülebilirliğini tek taraflı olarak sona erdirdiğini açıklaması olmuştur. Böylece Bretton Woods sistemi fiilen çökmüş, doların altın teminatı ortadan kalkmıştır. Bunun yerine petrol üzerinden işleyen yeni bir teminat ve güven mekanizması inşa edilmiştir. "Siyah altın", bu yeni para düzeninde doların fiilî dayanak unsuru hâline gelmiştir.

1973–1974 yıllarında ABD, Suudi Arabistan başta olmak üzere OPEC ülkeleriyle yaptığı stratejik anlaşmalarla petrolün yalnızca ABD doları üzerinden satılmasını güvence altına almıştır. Bu anlaşmaların temel unsurları şu şekilde özetlenebilir:

* Petrol, yalnızca dolar karşılığında satılacaktır.

* Elde edilen gelirler ABD finans sisteminde tutulacak ve büyük ölçüde ABD Hazine tahvillerine yönlendirilecektir.

* ABD ise bunun karşılığında Körfez ülkelerine askerî güvenlik ve siyasi koruma sağlayacaktır.

Bu düzenlemelerle birlikte petrol, fiilî olarak doların teminatı hâline gelmiş; petro-dolar sistemi kurumsallaşmıştır.

ABD'nin "karşılıksız çek" ayrıcalığı

Petro-dolar sisteminin işleyişi görece basittir; ancak küresel etkisi son derece derindir. Petrol ithal etmek isteyen herhangi bir ülke, öncelikle ABD doları temin etmek zorundadır. Bu zorunluluk, dolar talebini geçici değil, yapısal ve süreklilik arz eden bir nitelik hâline getirmektedir. Petrol ihraç eden ülkeler ise elde ettikleri doları yeniden ABD finans sistemine yönlendirerek "petro-dolar geri dönüşü" (petro-dollarrecycling) mekanizmasını beslemektedir. Böylece dolar, küresel dolaşımını kaybetmeden çıktığı merkeze geri dönmektedir.

Bu yapı, doların altın gibi fiziksel sınırlara sahip bir varlığa dayandırılmasını da gereksiz kılmaktadır. Zira böylesi bir teminat sistemi, küresel para düzenini altın arzının doğal sınırlarına mahkûm edecektir.

Petro-dolar sisteminin ABD açısından vazgeçilmezliği tam da bu noktada ortaya çıkmaktadır. Bu düzen sayesinde ABD;

* Sürekli ve yapay bir küresel dolar talebi yaratabilmekte,

* Kendi para birimiyle ve düşük maliyetle borçlanabilmekte,

* Para basma ayrıcalığını (seigniorage) sürdürebilmekte,

* Finansal yaptırımları etkin bir dış politika aracı olarak kullanabilmektedir.

Daha açık bir ifadeyle ABD, mal ve hizmet üretmeden dahi küresel ölçekte dolar ihraç edebilen nadir ülkelerden biri hâline gelmiştir. Küresel rezerv para statüsünün arkasındaki asıl güç de bu yapısal avantajdır.

Monroe Doktrini ve MAGA: Değişen ama süren strateji

Bununla birlikte son yıllarda petro-dolar sisteminin geleceği giderek daha fazla tartışılmaktadır. Çin ve Rusya'nın enerji ticaretinde yuan, ruble ve takas mekanizmalarına yönelmesi; BRICS ülkelerinin yerel paralarla ticaret arayışları, altın ve dijital para temelli ödeme denemeleri ile ABD'nin doları bir yaptırım ve baskı aracı olarak yoğun biçimde kullanması, alternatif rezerv para arayışlarını hızlandırmıştır. Bu süreçte dijital paralar giderek daha fazla ön plana çıkmaktadır. Ayrıca yenilenebilir enerjiye geçiş süreci, uzun vadede petrolün dolar için oynadığı stratejik rolü zayıflatma potansiyeli taşımaktadır.

Bu çerçevede MAGA (Make America Great Again) hareketiyle şekillenen Trump dönemi ABD dış politikası, klasik küresel jandarmalık anlayışından kısmi bir geri çekilmeyi temsil etmektedir. Bu yaklaşım, 1823 tarihli Monroe Doktrini'ni çağrıştıran bir stratejik yeniden konumlanma olarak değerlendirilebilir. ABD, doğrudan küresel müdahaleler yerine kendi kıtası ve yakın çevresine odaklanan; ancak perde arkasında küresel dengeleri etkileme kapasitesini koruyan bir strateji izlemektedir.

Bu nedenle Grönland, Venezuela, Küba ve Kanada gibi bölgeler ABD dış politikasında yeniden ön plana çıkmaktadır. Ancak ABD bunu yaparken doların rezerv para statüsünü kaybetmeyi göze alamaz. Bu bağlamda dünyanın en büyük petrol rezervlerine sahip ülkelerden biri olan Venezuela üzerinde kurulan baskı ve İran'la ilgili yeni müzakere zeminleri, stratejik bir anlam taşımaktadır. Nitekim İran'ın en büyük petrol alıcısının Çin olması, bu denetimin Çin'in enerji güvenliği üzerinde dolaylı bir baskı unsuru oluşturabileceğini de göstermektedir.

OPEC ile mevcut düzen sürerken, bu hamlelerle birlikte küresel petrol arzının önemli bir bölümü üzerinde dolaylı bir kontrol alanı oluşturulması hedeflenmektedir. Grönland ve Kanada bağlamında ise temel amaç; kritik madenlerin ve yeni gelişen Arktik ticaret yollarının denetimini sağlamaktır. Bu yönüyle petro-dolar sistemi, ABD'nin askerî gücünden bağımsız olarak işleyen; ancak onun küresel hegemonya kapasitesini sürekli yeniden üreten yapısal bir güç mekanizması niteliği taşımaktadır.

Sonuç

Sonuç olarak ABD, değişen küresel dengelere rağmen petro-dolar hegemonyasını sürdürmenin yeni yollarını aramaktadır. Görünen o ki petro-dolar, yalnızca bir enerji fiyatlama sistemi değil; para, güç, güvenlik ve jeopolitiğin kesişim noktasında yer alan tarihsel bir düzen olmaya devam etmektedir.