Donbas'ın hikâyesi savaşla başlamadı

Jeopolitiği anlamak isteyenler yalnızca haritalara, füzelere veya askerî birliklere bakmamalıdır. Haritanın üzerinde kimin yaşadığına, o insanların o coğrafyaya hangi tarihsel süreçlerin sonunda yerleştiğine ve demografik dengelerin hangi politikalarla değiştirildiğine de dikkat etmek gerekir.

Bülent Atasever/ Yazar

Rusya-Ukrayna savaşı beşinci yılına girerken dünyanın dikkati hâlâ cephe hattına çevrilmiş durumda. Hangi şehir bombalandı, hangi savunma hattı çöktü, ateşkes ihtimali doğdu mu, doğmadı mı... Oysa bugün Donbas ve Kırım'da yaşananları yalnızca 24 Şubat 2022 sabahından başlatarak anlamak mümkün değildir. Çünkü bazı savaşlar ilk kurşunla başlamaz. Önce tarih yeniden yazılır, sonra nüfus dengeleri değişir, en sonunda da bu değişim siyasi ve askerî gerekçelere dönüştürülür.

Bilindiği üzere Donbas, Ukrayna'nın doğusunda Donetsk ve Luhansk çevresinde şekillenen büyük bir sanayi havzasıdır. Sovyetler Birliği döneminde kömür, demir-çelik ve ağır sanayinin merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Kırım ise Karadeniz'e hâkim konumu ve Sivastopol Deniz Üssü nedeniyle Rusya açısından sıradan bir yarımada değil, askerî ve jeopolitik değeri son derece yüksek bir bölgedir. Bugün savaşın en sert biçimde yaşandığı alanların bu iki bölge olması bu nedenle tesadüf değildir.

Demografik yapıdaki derin kırılmalar

Meseleyi anlamak için Stalin dönemine, 1930'lu yılların kolektifleştirme politikalarına ve Holodomor(Büyük Kıtlık) felaketine bakmak gerekir. Holodomor felaketi ile onu izleyen İkinci Dünya Savaşı yılları, Ukrayna'nın demografik yapısında derin kırılmalara yol açtı. Milyonlarca insan açlık, savaş ve işgalin neden olduğu yıkım nedeniyle hayatını kaybetmiştir. Özellikle doğu bölgelerinde nüfusun azalmasına, yerleşimlerin boşalmasına ve toplumsal yapının derinden sarsılmasına yol açtığı da bilinmektedir. Ardından sanayileşme politikaları çerçevesinde Sovyet coğrafyasının farklı bölgelerinden, büyük ölçüde Rus kökenli nüfus Donbas'a yerleştirilmiştir. Böylece ekonomik kalkınma hedefiyle yürütülen iskân politikaları, bölgenin demografik ve kültürel yapısını da uzun vadede değiştirmeye başlamıştır.

Benzer, hatta daha sert bir dönüşüm Kırım'da yaşanmıştır. 1944 yılında Nazi Almanyası ile iş birliği suçlaması bahane edilerek Kırım Tatarları topluca sürgüne gönderilmiştir. Bugün tarihçilerin önemli bir bölümü, bu sürgünü yalnızca güvenlik gerekçeleriyle değil, Kırım'ın demografik yapısını değiştirmeyi hedefleyen bir devlet politikası olarak değerlendirmektedir. Böylelikle bir halk, birkaç gün içinde tarihî yurdundan koparılmış; boşalan yerleşimlere Sovyetler Birliği'nin başka bölgelerinden nüfus taşınmıştır. Bunun sonucunda Kırım'ın etnik dengesi köklü biçimde değişmiş. Sovyetler Birliği dağıldığında sınırlar yeniden çizilmiş fakat geçmişte oluşturulan demografik yapı ise yerinde durmuştur.

İşte bugünün jeopolitik krizini besleyen tarihsel zeminlerden biri budur. 2014 yılında Kırım'ın Rusya tarafından ilhakı sırasında Moskova'nın en sık kullandığı söylemlerden biri, bölgede yaşayan Rus kökenli veya Rusça konuşan nüfusun korunmasıydı. Donbas'ta da benzer bir yaklaşım izlendi. Bölge halkına Rus pasaportlarının dağıtılması, yalnızca idari bir işlem değil, egemenlik iddiasını güçlendiren siyasi bir araç hâline geldi. Geçmişte oluşturulan nüfus yapısı, onlarca yıl sonra yeni bir müdahalenin meşruiyet araçlarından birine dönüştü.

Demografi en kalıcı zemin

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, demografik değişimin tek başına savaşı açıklamayacağı gerçeğidir. Ukrayna krizinin güvenlik, enerji, NATO-Rusya rekabeti, Karadeniz hâkimiyeti ve büyük güç mücadelesi gibi birçok boyutu vardır. Ancak demografi, bütün bu unsurların üzerine oturduğu en kalıcı zeminlerden biridir. Nüfusun dili, kimliği, vatandaşlık bağı ve aidiyet duygusu zamanla dış politika aracına dönüştürülebilir. Hibrit savaşın yalnızca siber saldırılardan, propaganda faaliyetlerinden veya ekonomik baskıdan ibaret olmadığını gösteren en çarpıcı örneklerden biri de budur.

Göç, yalnızca insani yardım veya sosyal politika başlığı altında değerlendirilemeyecek kadar stratejik bir konudur. Türkiye, tarih boyunca savaşlardan ve krizlerden kaçan milyonlarca insana kapılarını açarken, aynı zamanda dünyanın en kapsamlı göç yönetimi tecrübelerinden birini edinmiş bir ülkedir. Ukrayna örneği ise demografik gelişmelerin yalnızca bugünün ihtiyaçlarıyla değil, devletlerin uzun vadeli güvenlik, toplumsal istikrar ve jeopolitik hedefleri doğrultusunda da değerlendirilmesi gerektiğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

Günümüzde devletlerin gücü yalnızca sınırlarını koruyabilme kabiliyetiyle değil, demografik yapısını sağlıklı biçimde yönetebilme kapasitesiyle de ölçülmektedir. Şehirleşmeden ekonomik planlamaya, toplumsal uyumdan uluslararası ilişkiler ve millî güvenlik politikalarına kadar uzanan geniş bir alanda nüfus hareketlerinin stratejik etkileri bulunmaktadır. Suriye'de başlayan iç savaşın ardından milyonlarca insan can güvenliği için Türkiye'ye sığınmış; Türkiye, dünyanın en büyük kitlesel göç hareketlerinden birini hem insani sorumluluk anlayışı hem de güçlü devlet kapasitesiyle yönetmiştir. Gönüllü geri dönüşlerin başlamasıyla birlikte Türkiye, bu insani politikanın stratejik sonuçlarını Suriye ile gelişen diplomatik temaslarda, güvenlik iş birliğinde ve yeniden inşa sürecinin ortaya çıkardığı ekonomik fırsatlarda daha görünür biçimde görmeye başlamıştır. Bu durum, insani sorumluluk ile devlet aklının birbirini tamamlayan iki unsur olduğunu ve doğru yönetilen göç politikalarının uzun vadede ülkelerin jeopolitik gücüne de önemli katkılar sağlayabileceğini göstermektedir.

Ukrayna örneği bize çok açık bir gerçeği göstermektedir: demografi yalnızca bir istatistik değildir. Bugün masum görünen veya geçici kabul edilen nüfus hareketleri, birkaç nesil sonra egemenlik tartışmalarının, ayrılıkçı taleplerin ve dış müdahalelerin gerekçesi hâline gelebilir. Donbas'takonuşan silahların yankısı yalnızca 2022'den değil, yaklaşık bir asır önce değişmeye başlayan nüfus dengelerinden de gelmektedir.

Bu nedenle jeopolitiği anlamak isteyenler yalnızca haritalara, füzelere veya askerî birliklere bakmamalıdır. Haritanın üzerinde kimin yaşadığına, o insanların o coğrafyaya hangi tarihsel süreçlerin sonunda yerleştiğine ve demografik dengelerin hangi politikalarla değiştirildiğine de dikkat etmek gerekir. Çünkü bazen devletlerin geleceğini belirleyen unsur, cephede kazanılan zaferlerden çok, yıllar önce değişmeye başlayan nüfus dengeleridir. Ukrayna'nın bugün bütün dünyaya verdiği en önemli ders de tam olarak budur.