Hız çağında derin düşüncenin ölümü

Hakikat hızda değil, derinliktedir. Ve belki de modern insanın yeniden kurtuluşu; dünyayı daha hızlı tüketmekte değil, biraz yavaşlayıp yeniden tefekkür etmeyi öğrenmektedir.

Engin Özekinci/ Yazar

İnsanlık tarihinin hiçbir döneminde zaman, günümüzde olduğu kadar hızın tahakkümü altına girmemişti.

Modern çağ, yalnızca teknolojinin hızlandığı bir dönem değil, aynı zamanda düşüncenin ritmini de kaybettiği bir çağdır.

Zira insan artık yürümüyor, koşuyor; okumuyor, tarıyor; anlamıyor, tüketiyor.

Bilginin artışıyla birlikte hikmetin de artacağı sanılmıştı. Oysa çağımızda bilgi çoğaldıkça insanın hakikate olan mesafesi büyüdü. Çünkü hakikat, yalnızca bilgi birikimiyle değil, derin düşünceyle kavranabilir.

Bugün dünyanın en büyük krizlerinden birinin ekonomik kriz olduğu bilinir. Ancak daha derinde, daha sessiz ilerleyen bir kriz vardır: tefekkürün çöküşü.

Bilen ama düşünmeyen insanlar

Modern insan sürekli maruz kalmaktadır. Ekranlar, bildirimler, kısa videolar, gündem akışları, bitmeyen dijital uyaranlar zihni sürekli meşgul etmekte ve parçalamaktadır. Elbette böyle bir ortamda insan düşünceyi derinleştiremez. Çünkü derin düşünce dikkat ister, sabır ister, sessizlik ister. Hız ise insan zihnini yüzeyde tutar. Sürekli akan bilgi, zihni beslemek yerine yormaya başlar.

Çağımızın trajedisi tam da burada başlamaktadır.İnsan her şeyi bilmekte, fakat hiçbir şeyi derinlemesine düşünememektedir.

Halbuki İslam düşünce geleneği, insanı yalnızca yaşayan bir varlık olarak değil; düşünen, anlam arayan ve hakikatin peşine düşen bir varlık olarak tanımlar. Kur'an'ın onlarca ayetinde geçen "tefekkür, tedebbürve taakkul" kavramları kuşkusuz tesadüfi değildir. Çünkü İslam medeniyetinde düşünmek yalnızca zihinsel bir faaliyet değil, aynı zamanda ahlaki ve manevi bir sorumluluk olarak görülmüştür.

Yine Kur'an'ın "Onlar ayakta, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler; göklerin ve yerin yaratılışı üzerine düşünürler." hitabı, düşüncenin ibadet boyutuna işaret eder. Bu nedenle İslam medeniyetinin büyük düşünürleri, insanın iç dünyasını inşa etmeyen hiçbir bilginin gerçek anlamda faydalı olmayacağını savunmuştur.

Farabi, insanı diğer canlılardan ayıran temel özelliğin akıl olduğunu söylerken yalnızca teknik düşünmeyi kastetmiyordu. Ona göre akıl, insanı hakikate götüren en büyük emanetti. "Erdemli Şehir" anlayışında toplumun çürümesi, düşüncenin çürümesiyle başlıyordu. Hiç şüphesiz düşünmeyen toplumlar kolay yönlendirilir; duygularla hareket eden kalabalıklar hakikati değil sloganları takip eder.

Bugünün dijital dünyasında da benzer bir tablo vardır. İnsanlar artık meseleleri anlamaktan çok tepki vermeye yönlendirilmektedir. Sosyal medya kültürü, düşünmeyi değil hızla taraf olmayı teşvik etmektedir. Bir konu üzerine uzun süre düşünmek yerine birkaç saniyelik görüntülerle kanaat oluşturulmaktadır. Böylece düşünce, maalesef yerini reflekslere bırakmaktadır.

İbni Sina'nın düşünce anlayışı ise modern insanın yaşadığı zihinsel dağınıklığı anlamak açısından son derece önemlidir. İbni Sina'ya göre hakikate ulaşmak isteyen insanın zihinsel disiplin geliştirmesi çok önemlidir. Çünkü zihin, sürekli dış uyaranlarla meşgul olduğunda hakikatin sesini asla duyamaz. Sessizlik bu yüzden yalnızca fiziksel bir durum değil, düşüncenin derinleşmesi için gerekli olan içsel bir atmosferdir.

Modern insan ise ne yazık ki sessizlikten korkmaktadır. Çünkü sessizlik, insanı kendi iç dünyasıyla karşı karşıya bırakmaktadır. Bu nedenle çağımız sürekli gürültü üretmektedir. İnsan yalnız kalmamak için ekranlara sığınmakta, düşünmemek için sürekli meşgul olmaktadır. Fakat insan kendinden kaçtıkça iç boşluğu daha da büyümektedir.

Gazali'nin yaşadığı hakikat arayışı da bugün için son derece anlamlıdır. Gazali, insanın yalnızca dış bilgiyle tatmin olamayacağını fark etmişti. Ona göre bilgi, insanın ruhuna temas etmiyorsa eksiktir. Bu yüzden insanın kendisini sorgulaması, niyetlerini gözden geçirmesi ve zihinsel alışkanlıklarını kırması gerekiyordu.

Alışkanlık körlüğü

Bugün modern insanın en büyük problemlerinden biri de budur: Alışkanlık körlüğü.

İnsan artık neden yaşadığını, neden çalıştığını, neden sürekli tükettiğini sorgulamadan yaşamaktadır. Sabah telefon ekranıyla başlayan gün, yine ekran karşısında sona ermektedir. Dijital çağ insana sonsuz bağlantı vaat etmiş; fakat insanın kendisiyle olan bağını zayıflatmıştır.

İbni Haldun ise medeniyetlerin çöküşünü yalnızca siyasi sebeplerle açıklamaz. Ona göre toplumlar düşünsel üretkenliğini kaybettiğinde çürümeye başlar. Rahatlık arttıkça mücadele ruhu zayıflar, gösteriş arttıkça hikmet geri çekilir. Bugünün tüketim kültürü de insanı düşünmeye değil görünmeye çağırmaktadır. İnsan artık hakikati yaşamaktan çok, kendisini sergilemeye çalışmaktadır.

Böyle bir çağda düşünce bile tüketime dönüşmektedir. Kitaplar anlaşılmak için değil, vitrine konulmak için okunmakta; fikirler hakikati aramak için değil, kimlik göstergesi hâline gelmek için kullanılmaktadır. İnsan bilgiye sahip oldukça değil, bilgiyi gösterdikçe değer görmektedir.

Oysa derin düşünce gösterişi asla sevmez. Tefekkür, insanın kendi içine doğru yaptığı sessiz bir yolculuktur. Büyük medeniyetler hızlı tüketim kültürüyle değil; sabırla, uzun okumalarla, derin tartışmalarla ve hikmet arayışıyla kurulmuştur.

Bugün ise insanlık, hızın kutsandığı bir çağ yaşamaktadır. Her şey daha kısa, daha hızlı ve daha anlık hâle getirilmektedir. Fakat hız arttıkça anlam da azalmaktadır. Çünkü insan ruhu makine değildir. Ruhun anlam üretmesi için zamana ihtiyacı vardır.

Heidegger'in söylediği gibi modern insan artık "düşünmeyi hesap yapmaya indirgemiştir." İnsan sürekli hesaplamakta, planlamakta ve üretmektedir.Lakin varoluş üzerine düşünmemektedir. İslam düşünce geleneği ise tam aksine insanı "kendini bilen" bir varlık olmaya çağırır. Çünkü kendini tanımayan insan, dünyayı da anlayamaz.

Bugün insanlık bilgi çağını değil, dikkat dağınıklığı çağını yaşamaktadır. En büyük yoksulluk zaman yoksulluğu değil, derinlik yoksulluğudur. İnsan her şeye yetişmeye çalışırken kendi ruhunu maalesef geride bırakmaktadır.

Belki de çağımızın en büyük ihtiyacı yeni teknolojiler değil; yeniden düşünmeyi öğrenmektir.

Bir ağacın altında uzunca bir süre oturabilmek...

Bir kitabı acele etmeden okuyabilmek...

Sessizlikten korkmamak...

Bir mesele üzerine günlerce düşünebilmek...

Çünkü hakikat hızda değil, derinliktedir.

Ve belki de modern insanın yeniden kurtuluşu; dünyayı daha hızlı tüketmekte değil, biraz yavaşlayıp yeniden tefekkür etmeyi öğrenmektedir.