İthalatın üretime, ihracatın güvene dönüştüğü bir ekonomi mümkün mü?

Yeni dünya ekonomisinde başarı, ne ihracat rakamlarının büyüklüğüyle ne de ithalatın düşüklüğüyle ölçülecektir. Asıl belirleyici olan, ülkelerin dış ticareti ulusal güvenliğin bir unsuru olarak kurgulayabilmesi ve küresel belirsizlikleri ekonomik fırsata dönüştürebilmesidir. Zira günümüzde rekabet üstünlüğü, üretim kapasitesinden ziyade risk yönetimi kapasitesiyle şekillenmektedir.

Prof. Dr. Pelin Karatay Gögül/Dicle Üniversitesi İİBF Dekanı

Ekonomi politikalarında uzun yıllardır hâkim olan statükocu yaklaşım, dış ticareti ahlaki bir teraziye oturtmayı çok sevdi: İthalatı kaçınılması gereken bir "bağımlılık günahı", ihracatı ise göğse takılacak bir "başarı madalyası" olarak gördü. Oysa küresel üretim ağlarının kökten sarsıldığı, teknolojik dönüşümün hızlandığı ve jeopolitik risklerin ekonomik kararları doğrudan dikte ettiği günümüzde bu sığ ve iki kutuplu ayrım tamamen hükmünü yitiriyor.

Dış ticaret artık iki sütundan oluşan soğuk bir muhasebe defteri değildir; coğrafyayı, teknolojiyi ve jeopolitiği aynı potada eriten dinamik bir ekosistemdir. Bugün sormamız gereken asıl soru nicelikle ilgili değil. Mesele ne kadar ithalat ya da ihracat yaptığımız değil; ithalatın hangi üretim kapasitesini doğurduğu ve ihracatın hangi küresel riskleri dağıtabildiğidir. Sahanın yeni kuralı artık net: İthalatı teknolojiye, ihracatı ise güvenliğe dönüştürebilmek.

Stratejik dayanıklılık

Uluslararası ticaret teorisinin tarihsel gelişimi de bu dönüşümü desteklemektedir. David Ricardo'nun karşılaştırmalı üstünlükler teorisi ülkelerin uzmanlaşma yoluyla refah artışı sağlayacağını savunurken, modern dış ticaret literatürü üretimin artık tek bir ülke sınırları içinde gerçekleşmediğini ortaya koymaktadır. Günümüzde bir ürünün tasarımı bir ülkede, ara malı başka bir ülkede, montajı ise farklı bir coğrafyada gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle ithalat ve ihracat birbirinin alternatifi değil, aynı üretim sürecinin tamamlayıcı unsurlarıdır. Tablo 1'den de görüldüğü üzere dış ticaret paradigmasının günümüzdeki dönüşümü ithalatın üretken, ihracatın çeşitli, dış ticaretin ekonomik güvenlik, nitelik ve risk odaklı ticaret fonksiyonuna dikkat çekerek stratejik dayanıklılık özelliğini ön plana çıkarmaktadır.

Tablo 1: 21. Yüzyılda Dış Ticaret Paradigmasının Dönüşümü

Özellikle Paul Krugman'ın Yeni Ticaret Teorisi ve küresel değer zinciri yaklaşımları, ekonomik gücün yalnızca nihai mal ihracatından değil, yüksek katma değerli üretim süreçlerine entegrasyondan kaynaklandığını göstermektedir. Bugün gelişmiş ekonomilerin önemli bir kısmı yüksek düzeyde ithalat yapmalarına rağmen küresel değer zincirlerinde lider konumlarını korumaktadır. Bunun temel nedeni, ithalatı nihai tüketimin değil, üretim kapasitesinin bir girdisi olarak kullanmalarıdır. Bu çerçevede ithalatı azaltmaya odaklanan politikalar yerine, ithalatın üretime kanalize edilmesini sağlayan politikaların geliştirilmesi daha rasyonel görünmektedir. Nitekim Almanya, Güney Kore ve Japonya gibi ülkeler yüksek miktarda ithalat gerçekleştirmelerine rağmen küresel rekabet güçlerini koruyabilmektedir. Çünkü bu ülkeler ithalatı tüketimin değil, üretimin stratejik girdisi olarak kullanmaktadır.

Bu noktada ekonomik politika tartışmalarında önemli bir kavramsal ayrım yapılmalıdır. Asıl soru "Ne kadar ithalat yapıyoruz?" değil, "Ne tür ithalat yapıyoruz?" olmalıdır. Makine ve teçhizat yatırımları, ileri teknoloji ara malları, yazılım altyapıları ve üretim teknolojileri ithal eden ekonomiler, bugünün döviz çıkışını yarının verimlilik artışına dönüştürebilmektedir. Özellikle katma değeri yüksek ihracat sektörleri konusunda ithalatın kompozisyonuna dair bu yaklaşım önem kazanmaktadır. Romer'in içsel büyüme teorisinin de vurguladığı üzere teknoloji transferi ve bilgi birikimi uzun dönemli büyümenin temel kaynakları arasında yer almaktadır.

Bu çerçevede literatüre yeni bir ölçüm yaklaşımı kazandırılabilir: Üretken İthalat Endeksi

Böyle bir endeks, ithalatın ne kadarının üretim kapasitesi oluşturan alanlara yöneldiğini, ne kadarının teknoloji transferi sağladığını ve uzun dönemli verimlilik artışına katkı sunduğunu ölçebilir. Çünkü kalkınma açısından belirleyici olan ithalatın büyüklüğü değil, üretkenliğidir. Ekonomik başarı, toplam ithalat hacmini azaltmakla değil, ithalat sepetinin üretken ve teknoloji yoğun alanlara yönlendirilmesiyle artırılabilir.

Türkiye'nin yıllık yaklaşık 350-360 milyar dolar bandındaki ithalat faturasına baktığımızda, bunun yüzde 70'ten fazlasını ara malları (hammadde) ve yaklaşık yüzde 15'ini sermaye (makine-teçhizat) mallarının oluşturduğunu görüyoruz. Tüketim mallarının payı ise yüzde 10-12 civarında seyrediyor. Bu yüksek hammadde faturasının en büyük kalemlerini petrol, doğal gaz gibi enerji ürünleri ile kimya ve demir-çelik girdileri oluşturuyor. Yani yapısal olarak zaten üretime endeksli bir ithalat kompozisyonuna sahibiz. Eğer döviz çıkışınız doğrudan yüksek teknoloji odaklı makine, yazılım altyapısı ve dijital dönüşüm yatırımlarına gidiyorsa, bugünün maliyeti yarının verimlilik artışına dönüşür. Dolayısıyla ithalat kompozisyonun, hammadde gibi üretken olmayan ara malı ağırlıklı olmasından ziyade teknolojik dönüşüm ekseninde oluşturulması gerekmektedir.

İthalatın ne kadarının üretime ve teknolojik dönüşüme yöneldiğini ölçen üretken ithalat endeksi, bize dış ticarette niceliğin değil, niteliğin karnesini verecektir.

Üretken İthalat Endeksi=[(Yatırım Malları + Üretken Ara malı) / Toplam İthalat]X 100

Türkiye'de özellikle otomotiv, savunma sanayii ve beyaz eşya gibi lokomotif sektörlerin küresel başarısı, ithal edilen nitelikli bileşenlerin yüksek katma değerle yeniden ihraç edilmesine dayanıyor. Formülün gösterdiği ham oran ülkemizde yüksek çıksa da asıl mesele bu ithalat sepetinin içindeki "ileri teknoloji" payıdır. Buradaki kırılma noktası ithal etmekte değil, ithal ettiğin girdiyi teknolojiyle yukarı fırlatamamaktadır. Yüksek teknoloji sınıfına giren makine, teçhizat ve kritik bileşenler ithalatın ortaya çıkaracağı, verimlilik çarpanını beslemelidir.

Güvenliğin yeni adı: Jeopolitik risk dağıtıcı ihracat

Ancak madalyonun bir de ihracat yüzü var. Son dönemde şahit olduğumuz küresel ticaret savaşları, Rusya-Ukrayna hattındaki gerilimler, Kızıldeniz ve Hürmüz Boğazı'ndaki lojistik krizler gösterdi ki; dünya ticareti artık sadece "en ucuz maliyet" üzerinden dönmüyor. Küresel tedarik zincirleri artık friend-shoring (dost ülkelerden tedarik) ve near-shoring (yakın coğrafya) ekseninde yeniden haritalandırılıyor.

Günümüz dünyasında ekonomik dayanıklılık yalnızca üretim kapasitesiyle açıklanamaz. Son yıllarda yaşanan ticaret savaşları, Rusya-Ukrayna Savaşı, enerji krizleri, Kızıldeniz ve Hürmüz Boğazı kaynaklı lojistik riskler, küresel ticaretin artık sadece maliyet minimizasyonu üzerinden şekillenmediğini göstermektedir. Jeopolitik riskler dış ticaret stratejilerinin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir.

Tam da bu noktada ihracatın yeni fonksiyonu ortaya çıkmaktadır: Risk dağıtımı.

Harry Markowitz'in portföy teorisi, farklı varlıklara yatırım yapmanın toplam riski azalttığını ortaya koymuştur. Aynı mantık dış ticaret için de geçerlidir. İhracatın belirli ülkelere veya bölgelere yoğunlaşması, ekonomik büyümeyi dış şoklara karşı kırılgan hale getirmektedir. Buna karşılık ihracat pazarlarının farklı siyasi ve ekonomik risk gruplarına dağıtılması, dış ticaret gelirlerinde istikrar sağlamaktadır.

Bunu "Jeopolitik Risk Dağıtıcı İhracat Stratejisi" olarak okumalıyız. Türkiye için bu strateji hayati bir fırsat penceresidir. Böyle bir stratejide ihracat yalnızca döviz kazandıran bir faaliyet değil, aynı zamanda ekonomik güvenliği artıran bir mekanizma olarak görülmektedir. Bir başka ifadeyle ihracat, ulusal ekonominin sigorta poliçesine dönüşmektedir. Avrupa Birliği ile olan güçlü ticari entegrasyon korunurken, Afrika, Körfez ülkeleri, Orta Asya, Güney Asya ve Latin Amerika gibi yükselen pazarlarla ekonomik ilişkilerin derinleştirilmesi, ihracat gelirlerinin jeopolitik risklere karşı daha dayanıklı hale gelmesini sağlayabilir. Bu aynı zamanda dış ticarette coğrafi çeşitlendirme yoluyla makroekonomik istikrarın güçlendirilmesine katkı sunacaktır.

Bu endeks üzerinden kurgulanan nitelikli hammadde, makine-teçhizat ve ileri teknoloji transferi, bir ekonominin içsel verimliliğini artırarak yüksek katma değerli bir üretim ekosistemi yaratmaktadır. Bu sağlam üretim altyapısının doğal ve nedensel bir sonucu olarak, sanayinin ürettiği çıktıyı küresel pazarlara sunarken Jeopolitik Risk Dağıtıcı İhracat Stratejisi devreye girmektedir.

ithalat yoluyla kazanılan teknolojik esneklik ve üretim kabiliyeti, ihracatçıların küresel şoklar karşısında hızla pazar değiştirebilmesini ve yumurtaları farklı sepetlere koyarak portföy mantığıyla hareket edebilmesini sağlar.

Dolayısıyla, ithalatın üretime kanalize edilme derecesi ne kadar yüksek olursa, elde edilen yapısal direnç sayesinde ihracatı jeopolitik riskleri dağıtan bir ekonomik güvenlik mekanizması olarak kurgulamak da o denli mümkün ve sürdürülebilir hale gelmektedir. Buradaki en kritik nokta, iki kavram arasındaki nedensel bağdır. Yani üretken ithalat, jeopolitik riskleri göğüsleyebilen güvenli bir ihracat mimarisinin en temel yapısal ön koşuludur.

Sonuç olarak 21. yüzyılın kalkınma paradigması, ithalatı azaltmak veya ihracatı artırmak gibi niceliksel hedeflerin ötesine geçmektedir. Yeni dönemde ekonomik başarı; ithalatı teknolojiye, teknolojiyi üretime, üretimi yüksek katma değere ve katma değeri küresel rekabet gücüne dönüştürebilme kapasitesiyle belirlenecektir. Aynı şekilde ihracatın başarısı da yalnızca sağladığı döviz gelirleriyle değil, ekonomik kırılganlıkları azaltma ve jeopolitik riskleri dağıtma becerisiyle ölçülecektir. Özetle; dış ticaret başarısının iki temel stratejik yeteneğe dayandığı görülmektedir:

* İthalatı teknoloji ve üretim kapasitesine dönüştürebilmek,

* İhracatı jeopolitik riskleri dağıtan bir ekonomik güvenlik mekanizması olarak kurgulayabilmek.

Yeni dünya ekonomisinde başarı, ne ihracat rakamlarının büyüklüğüyle ne de ithalatın düşüklüğüyle ölçülecektir. Asıl belirleyici olan, ülkelerin dış ticareti ulusal güvenliğin bir unsuru olarak kurgulayabilmesi ve küresel belirsizlikleri ekonomik fırsata dönüştürebilmesidir. Zira günümüzde rekabet üstünlüğü, üretim kapasitesinden ziyade risk yönetimi kapasitesiyle şekillenmektedir.