Kırılgan insan ve travma

Travma sonrası zihin iki uç arasında savrulur: İnkar ve felaketleştirme. İnkâr “olanlar önemli değildi” şeklinde karşımıza çıkar. Felaketleştirme ise “her şeyin bittiğini” bize söyler. Her iki uç da gerçeği çarpıtmaktadır. Terapötik süreçte amaç ise hem kabulü hem de yaşamın geçici doğasını dikkate almayı hedefler.

Uzman Klinik Psikolog/ Rabia Yavuz

"İnsan gerçekten hüsrandadır."

Bu ayet derinden etkiler beni. Çünkü hüsran yaşamayan insan yoktur. Hüsrana uğramak, hasar almak hepimizin ortak kaderidir. İnsan zihni kırılmaya açıktır. Bağlanır ve kaybeder. Güvenir ve hayal kırıklığı yaşar. Anlam kurar ve o anlam zaman zaman çöker. Kurulan ve kopan bağlar arasında bir ömür geçer. Daha yakından baktığımızda insan, olaylardan çok o olayın ertesinde hissettiği kayıpların yasını tutmaktadır. Bizi hüsrana düşüren ve orada tutan şey dış dünyada kaybedilen şeylerden çok, iç dünyamızın bize isabet eden olaylardan sonra başımızın üzerine yıkılmış olmasındandır.

Kişi çoğu zaman neyi kaybettiğini tam olarak adlandıramasa da şimdiye kadar kurduğu yaşam sessizce dağılmaktadır. Bir zamanlar güvenli, öngörülebilir ve tutarlı görünen hayat, artık parçalı ve belirsizdir. Bu yüzden hüsran, yalnızca üzüntü ya da hayal kırıklığı değildir. Daha derinde zihnin kendine sorduğu şu soruda yankılanır durur: Artık neye inanacağımı ve ne yapacağımı bilmiyorum. Bu soru, benliğin dayandığı psikolojik zeminin sarsıldığını gösterir. Bu his çoğu zaman yanlışlıkla "zayıflık" ya da "kişisel bir başarısızlık" olarak adlandırılabilir. Oysa daha dikkatli bakıldığında bunun, insan olmanın kaçınılmaz bir parçası olarak da görülebilir.

Ezbere varsayımların parçalanması

Bu tür deneyimler psikoloji alanında bizi travma kavramı ile karşılar. Travma dediğimiz şey çoğu zaman dışsal bir olayın kendisinden çok, o olayın zihinde yarattığı kırılmadır. Ezberlerimiz bozulur. Artık dünya bildiğimiz gibi değildir. Hayat her zaman yolunda gitmiyordur. İyi insanların başına da kötü şeyler gelmektedir. Buna benzer bilişsel şemalarımızın bazıları aniden sarsılır ya da yıkılır. Zira insan zihni, dünyayı öngörülebilir ve kontrol edilebilir kılmak için bazı temel varsayımlar geliştirir. Mesela, her şey yolunda gitmelidir. Herkes hak ettiğini bulur. Ben iyi bir insanım ve insanlar bana iyi davranmalıdır. Oysa iyi olan birçok insanın başına iyilikler dışında şeylerin de geldiğini görürüz. Travma işte bu ezbere olan varsayımları parçalar.

Zihnimiz biraz garip çalışır. Mesela, sevdiklerimiz yanımızdayken beraber olmak bir mucize gibi hissettirmese de gidişleri bir trajedi olarak deneyimlenir. Varlık, lütuf, güvenlik, işlevsellik ve sağlık gibi birçok muhtaç olduğumuz şey biz onları kaybetmedikçe görünür olmaz gaflet uykusundaki gözlerimize. Sanki onlar orada olmalıdır ve hep olmalıdır. Kayıplar başladığında ise ruh sarsılır, anlam dünyası parçalanır. Belki de hayat sandığımız gibi değildir. Bu nedenle travmada insan sadece bir olay yaşamaz; aynı zamanda zihinsel haritasını yenilemek zorunda kalır.

"Bende bir sorun olmalı"

Tam da bu noktada insanların çok sık kurduğu bir cümle vardır: Bende bir sorun olmalı. Bu cümle, travmanın kendisinden daha yıkıcı olabilir. Çünkü kişiyi yalnızlaştırır. Yaşadığı şeyi insan olmanın ortak kaderinden koparıp, kişisel bir sapma gibi konumlandırır. Oysa terapötik açıdan en dönüştürücü müdahalelerden biri şudur: Normalizasyon. Hüsran her insanın başına gelir. İnsan olmak demek bu hasarlara açık da olmaktır. Bu bakış açısı, özellikle varoluşçu psikolojide merkezi bir yer tutar. Bu perspektif, danışanı "neden ben?" sorusundan çıkarıp, "insan olmak ne demek?" sorusuna taşır.

Bu, terapide bir kırılma noktasıdır. Çünkü kişi ancak şu cümleyi içselleştirdiğinde ilerleme başlar: Benim başıma gelen, insan olmanın bir parçası. Bu kabul, pasif bir kabulleniş değildir. Aksine, bilincin yeniden yönlendirilmesidir. Kişi artık yaşadığı acıyla savaşmak yerine onunla bir insan olarak ilişki kurmaya başlar. Tam burada travmanın ikinci boyutu devreye girer: Zaman. Zira travma sadece "olan şey" değildir. Travma, zamanla kurulan ilişkinin de bozulmasıdır.

Zamanın kırılması

Travmatik deneyim yaşayan bireylerde en belirgin deneyimlerden bazıları ya geçmişte takılı kalmak olur ya da geleceğe bakış bozulur. Geçmişte donakalma, klinik olarak ruminasyon, suçluluk ve "keşke"lerle kendini gösterir. Zihin sürekli aynı sahneyi yeniden oynatır. Bu durum, özellikle travma sonrası stres tepkilerinde görülür. Sanki geçmiş, bitmemiş bir şimdi gibi yaşanır. Geleceğin kaybı ise depresif süreçlerin merkezindedir. Kişi artık projeksiyon yapamaz. Yarın, sadece bugünün uzantısı gibi hissedilir. Umut, bilişsel bir kapasite olmaktan çıkar. Bu iki durumun ortak noktası ise zaman çizgisinin çöküşüdür.

Psikolojik olarak sağlıklı bir zihin, zamanı üç boyutta işlemler. Geçmiş anlamlandırılır. Şimdi deneyimlenir. Gelecek ise tasarlanır. Travma bu entegrasyonu bozar. Klinik anlamda karşılıkları oldukça nettir. Travma sonrası stres tepkilerinde geçmiş şimdiye sızar. Geçmişte olup bitmiş olaylar şimdide yaşanmaya devam eder. Depresif düşüncelerde ise gelecek silinir. Bu yüzden iyileşme, olayın kendisini değiştirmekle değil, zaman algısını yeniden kurmakla ilgilidir. Yani terapötik süreçte asıl soru şudur: Kişi zamanla yeniden nasıl ilişki kurar?

Bu noktada travma sonrası büyüme (post-traumatic growth) dediğimiz süreç devreye girer. Ancak bu büyüme, kendiliğinden ortaya çıkan romantik bir beklenti değildir. Aksine, belirli psikolojik süreçlerin aktif olarak yeniden kurulmasını gerektirir.

Travma sonrası büyüme

Bu süreç dört temel eksen üzerinden ilerler.

Birinci aşamada travma sonrası en temel sorulardan bazıları:Bu neden oldu? Neden benim başıma geldi? Eğer bu soruya kişisel bir anlam üretilemezse, dünya kaotik ve tehditkâr bir yer olarak kalır. Bu durum öğrenilmiş çaresizlik ve kronik güvensizlik duygularını besler. Viktor Frankl bu noktada anlamın bir lüks değil, psikolojik bir ihtiyaç olduğunu söyler. Ona göre insan, yaşadığını anlamlandıramadığında çöker, ama anlam kurabildiğinde en ağır koşullarda bile psikolojik bütünlüğünü koruyabilir. Bu sayede kendinden ve hayattan yeniden emin ve ümit var olmaya devam edebilir. Modern travma literatüründe bu süreç "meaning making" olarak geçer ve travma sonrası büyümenin en güçlü belirleyicilerinden biridir.

İkinci aşama ise davranışsal alanda yaşanır. Travma sonrası birçok kişi düşünür, analiz eder, hisseder... ama hareket edemez. Oysa sinir sistemi sadece düşünceyle değil, eylemle de regüle olur. Bu noktada küçük ama değer odaklı davranışlar kritik hale gelir. Mesela, yataktan kalkmak. Günlük rutine dönmek. Sosyal temaslarda bulunmak. Ve belki de en önemlisi birine fayda sağlamak. Bu davranışlar yüzeyde basit görünür. Ancak nöropsikolojik düzeyde birey kendine "Hayat devam ediyor ve ben hâlâ onun içindeyim" mesajını an be an taşır. Bu yaklaşım, özellikle davranışsal aktivasyon ve Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) içinde merkezi bir yere sahiptir.

Bilişsel yeniden yapılandırma ise üçüncü adımda yer alır. Zira travma sonrası zihin iki uç arasında savrulur: İnkar ve felaketleştirme. İnkâr "olanlar önemli değildi" şeklinde karşımıza çıkar. Felaketleştirme ise "her şeyin bittiğini" bize söyler. Her iki uç da gerçeği çarpıtmaktadır. Terapötik süreçte amaç ise hem kabulü hem de yaşamın geçici doğasını dikkate almayı hedefler.

Evet, yaşananlar acıdır lakin hayat devam etmektedir. İyi ya da kötü her şeyin geçici olması gibi acı da geçicidir. Bizler sadece başımıza gelen olaylardan ibaret değiliz. Hayatta acı veren deneyimlerden fazlası vardır. Bu denge, bilişsel yeniden yapılandırmanın özüdür. Kişi zamanla şunu öğrenir:Zihnimden geçen her düşünce gerçek değildir, onlar sadece yorumdur. Bu ayrım, özellikle bilişsel davranışçı terapinin en güçlü müdahalelerinden biridir.

Duygusal farkındalık

Travma sonrası bireyler genellikle yaşadıkları ile bazı stratejiler üzerinden ilişki kurar. En çok görülen durum kaçınmadır. Kaçınma yaşadığı olayın onda uyandırdığı duygulardan uzaklaşma şeklinde yaşanabilir. Ya da o olayı çağrıştıran her durum ya da kişilerden kaçınma şeklinde de olabilir. Kaçmak için yapılan her eylem paradoksal bir şekilde olayın etkilerini güçlendirir.

Bir yandan da hayat git gide küçülmektedir. İyileşme için gerekli olan şey ise insanın kabul becerisi sayesinde yaşadığı duygularla kalabilme kapasitesidir. Bu eylem pasif bir olaylara katlanma yaklaşımı değil, aktif bir regülasyon becerisidir.Aktif bir sabır sürecidir. Modern terapilerde bu beceri duygu düzenleme egzersizleri ile kazanılır. Bu beceriler sayesinde insan "Bu acı geçene kadar onunla kalabilirim" niyetiyle dönüşmeye başlar.

Sonuç

Hepimiz acıdan payımıza düşeni alıyoruz. Başımıza gelenleri seçemesek de onlarla nasıl ilişkiler kurabileceğimiz noktasında seçim yapma şansımız hala var. Birçok insan yaşadığı derin acılardan sonra yoluna devam edebiliyor. Hatta bazılarımız daha da güçlenerek yeni yollar açabiliyor. Bu kişiler hayatlarında anlam arayan, güzel işler yapmaya devam eden, olayları çarpıtmadan olduğu gibi görmeye çalışan ve yaşadıklarının üzerinde bıraktığı etkilere sabırla yüreğinde yer açabilenlerdir. Bu yolculuk yapıldığında kişi başkalaşır, dönüşür ve bambaşka yolların mümkün olduğunu öğrenir. Bu süreç literatürde travma sonrası büyüme olarak adlandırılır. Ancak kritik bir gerçek vardır.

Travma herkesi büyütmez. Kimimizin hayatını daraltır ve kapatır. Kimimiz ise büyüyerek yola devam eder. Zorlanmak, kırılmak ya da yara almak insan olduğumuzun kanıtıdır. Aynı insanın yaşadıklarından öğrenerek yola devam etmesi de müstesna bir durumdur. Bu müstesna halin örneklerini hem çevremizde hem de tarihin sayfalarında bulabiliriz.