Modern çağ ve edep krizi

Edep, insanın haddini bilmesidir ve hakikat yolunda bir azıktır. Haddini bilen küçülmez, doğru yerde durur. Kendi sınırlarının farkında olarak hakikatin büyüklüğünü idrak eder. Ancak bu sayede ne aşağılık duygusuna kapılır ne de büyüklük vehmine sürüklenir. Her halinde ölçülüdür. Ölçü ise medeniliğin temelidir.

Burhanettin Kapusuzoğlu/ Yazar

Tarih boyunca medeniyetleri ayakta tutan temel esaslar;güç, bilgi, teknik, kalkınma ve ilerleme gibi maddi kudretin iktidar unsurları yanında insana çekidüzen veren ve nefis terbiyesine hizmet eden kurucu ahlâk ilkeleridir. Vakıa bu ahlâk ilkelerinin belli bir düzen çerçevesinde disiplinle incelmiş ve kıvamını bulmuş derin ontolojik tezahürü ise edep serlevhasında tecessüm etmiştir. Çünkü edep, toplumsal ilişkileri düzenleyen bir nezaket biçimi olduğu kadar insanın bilgiyle, hakikatle ve varlığıyla kurduğu sıkı bağın ahlâk irtifasının göstergesidir.

Edep, insanın kendine duyduğu saygıdır. Esasen bu hâl, saygınlığın da sebebidir. Ahlâktan akseden edep, beşerî münasebetlerde sahicilikten başka bir davranış biçimi tanımaz ve gösterişi kabul etmez. Nitekim iç âlemini güzelleştiren ve kimse görmediğinde de vakarını, muhabbetini, samimiyetini ve mehabetini koruyabilen insanda edep, yüksek bir karakter hâline gelmiş demektir.

Bilgi arttı ama...

Bu çerçeve, modern çağın yaşadığı krizi anlamak için de temel bir ölçü sunmaktadır. İnsanlık hiç olmadığı kadar çok şey bilmesine rağmen bildiklerini ahlâkî bir bütünlüğe ve olgunluğa dönüştürememektedir. Bu nedenle temel problem bilgi mahrumiyeti anlamında bir cehalet değil, edep krizidir. Çağımızda bilgi artmış, bilgiye ulaşma araçları çeşitlenmiş ve söz sınırsız biçimde çoğalmıştır, ancak buna paralel olarak hikmet zayıflamış ve anlam derinlik kaybına uğramıştır. İnsanlık maddi bakımdan ilerlerken iç dünyasında ciddi bir çözülme yaşamaktadır. Bu durum, ekonomik, siyasî ve teknolojik refahın ortasında ortaya çıkan bir edep ve seviye krizini işaret etmektedir.

Edep krizi, bilginin ahlâk istikametinden kopmasıdır ve bu kopuş, saygı kavramında anlam kaymasına yol açmıştır. Saygı, bir ahlâkî üslup olmaktan çıkarılıp statüye dayalı bir ilişki biçimine indirgenmiştir. Oysa saygı, muhatabın makamına göre değişen bir davranış değil, insanın terbiyesinin dışa yansımasıdır. Dilin, öfkenin ve davranış sınırlarının üslupla kontrol ediliş biçimi olan saygı korkudan değil, vakardan doğar. Fakat hayfâ ki zamanede saygı çoğu zaman güç merkezli bir ilişki biçimine dönüşmüş, güçlüye karşı ölçülü ve zayıfa karşı hoyrat dil sanki normalmiş gibi gelmektedir. Bu durum saygının ahlâkî içeriğini zayıflatırken üslubu bozmuştur. Çünkü üslup, düşüncenin dış yüzü olduğu gibi ahlâkî yapısıdır da. Üslup, dikkatten ve rikkatten taşra düşürülerek ıskalanırsa, dil ile beraber düşünce de sertleşir ve hakikate açılan alan daralır.

Bu bakımdan edep, davranışlarda ölçü ve nezaket değil; zihinsel bir olgunluk/kemâl ve hatta varoluş gerçeğidir. Bilgi varlığa ve gündelik hayata dair onsuz onulmaz bir karardadır. Fakat edep, insanın bilgiyi nasıl taşıdığıyla ilgilidir. Bilgi tek başına fazilet üretmez; ahlâkî bir istikametle bütünleşmediğinde ise insanı daha güçlü kılmak yerine daha tehlikeli kılar. Bu bakımdan tarih, bilgisi geniş ama hikmetten payını alamamış ham insanların yol açtığı yıkımların sınırsız sayıda ciltlerden oluşan külliyatı ile doludur. Bu nedenle bilgi/ilim ile ahlâk arasındaki bağın kopması toplumun çözülme sürecini başlatır.

Kibir aklı çürütür

Bilgi, hakikati aramanın aracı olmaktan çıkıp güç üretiminin ve başkasını tahakküm altına almanın aracına dönüşmemelidir. Elbette bilgi insan içindir. Bir başkasına tahakküm için kullanılacak üstünlük nesnesi değildir. Hakikate varmanın zorunlu imkânı olan bilgi, had sınırları ile kayıt altındadır. Şayet bu sınır kaybolursa, bilgi kibri besleyip semirtir. Kibir ise aklı içten içe çürütür ve insanı ziyan eder. Kibir, aklı örttüğü için insanın kendini hakikatin sahibi zannetmesine yol açar. Oysa insan hakikatin tâlibidir. Bu tefrik yapılmayıp ben/lik idraki kabarınca düşüncenin yolu kapanır, öğrenme durur ve insan kendi daralmış kanaatlerine hapsolur. Teessüfle ifade edilecek can yakıcı ve iç karartıcı gerçek şudur: Kibir/süperego illetinin bulaştığı akıl hakikati aramaz. Selâmetten mahrumiyetin kasvetli atmosferinde kabullerini doğrulayan bilgi kırıntılarını toplar. Böylece bilgi, hakikatin değil aşağı kademedeki nefsin hizmetine girer. Hiç şüphesiz bu durum epistemolojik sapmadır ve ahlâkî bir düşüştür hatta çöküştür.

İnsanı terfi ettiren bir taç olarak edep, tam da bu noktada koruyucu bir iç denge olarak tebarüz eder. Şu var ki edep, insanın haddini bilmesidir ve hakikat yolunda bir azıktır. Haddini bilen küçülmez, doğru yerde durur. Kendi sınırlarının farkında olarak hakikatin büyüklüğünü idrak eder. Ancak bu sayede ne aşağılık duygusuna kapılır ne de büyüklük vehmine sürüklenir. Her halinde ölçülüdür. Ölçü ise medeniliğin temelidir.

Türk toplumunun medeniyet kodları, kültürel kimliği ve gelenekli tarihî tecrübesi bu ölçü/nizam fikri üzerine kurulmuştur. Güç ile tevazuun, incelik ile zarafetin, cesaret ile hikmetin bir ve beraber kıldığı medeniyet tasavvuru içinde edep, ferdî bir erdem olduğu kadar toplum düzeninin de omurgası olmuştur. Ancak modern dönemin getirdikleri dolayısıyla değerler manzumesi aşınmış, değerli olan örselenmiş, üslup sertleşmiş, tahkir edici bir dil marifetmişçesine yaygınlaşmış ve incelik zayıflamıştır. İnsanlar artık ihya ve inşa eden, ahlâk çerçevesi ile çevrelenmiş, doğruya/doğruluğa ve iyiye/iyiliğe götüren fikir üretmekten usanmış gözüküyor. Buhran ikliminde, tekebbürün ve nezaketi berhava etmenin şiddetli keyfi ve keyfîliği ile hırpalamak, yaygın tercih sanki. Aslında insanlığı ezici bu durum, ciddi bir iletişim sorunu olmanın çok ötesinde derin bir medeniyet problemidir. Çünkü edep kaybolduğunda toplumun ortak/lık ruhu aşınır, güven zayıflar, üslup bozulur ve hayat çözülmeye başlar. İnsanlar birbirini anlamayı bırakınca, muhabbet kalkar, ikilik artar ve birlikte yaşama imkânı da daralır.

Bu krizden çıkış için köklü zihniyet dönüşümüne ihtiyaç vardır. Eğitim, terbiye ile beraber düşünülmelidir. Dünün/hafızanın ve çağın bilgileri aktarılırken aynı andayüksek karakter inşası da ahlâk çizgisinde bir seyir takip etmek durumundadır. Nesillere her an ve her gün insan kalabilmenin asıl başarı olduğu iyi öğretilmelidir. Çünkü fazilet olmadan bilgi, sadece yüktür ve insanı daha karmaşık bir yıkıma sürükler.

İnsan edebi kadar insandır

Edep, medenî olmanın kurucu şartıdır. Çünkü edep, saygının/saygınlığın bilgiyle bütünleşmiş hâlidir. İnsanı insan yapan şey bilmesi, bildiğini ahlâkî olgunlukla taşımasıdır. Bilen insanın değeri, edebi kadardır. Kişi de edebi kadar "insan"dır.

Edep, insan hayatında esas/lı meseledir. Bu ağırlığı ile medeniyetin ruhunu ayakta tutan temel ilkedir. Çünkü insanı kemâle erdiren/olgunlaştıran, bilgiyi hangi ahlâkî seviye ile taşıyabildiğidir. İnsanlığın yaşadığı kriz, hikmet eksikliğidir. Bilginin kibir ürettiği, üslubun sertleştiği ve saygının/saygınlığın hesabîliğe ve çıkar ilişkilerine ayarlandığı bir zeminde varoluş zora girer. Buna karşılık edebi merkeze almak zarurîdir.

Türk toplumunun kendi tarihî ve medenî hafızasındaki hikemî dengeyi hatırlaması bekası adına olmazsa olmazıdır. Zira büyük toplumlar ekonomik ve askerî gücün yanında; ahlâk, üslup ve vakar/ciddiyet ile yükselir. İnsan kendine saygısını inşa edebildiği ve ölçüye riayet edebildiği kadar, başkalarına karşı da adil ve merhametli olabilir. Bu sebeple edep, geçmişe ait nostaljik hatıralar kümesini ifade eden bir kavram değil; günü ihya ve geleceği inşa edecek ahlâk zeminidir. Bu bakımdan insanlığın en çok ihtiyaç duyduğu şey, "bilginin insaniliği"dir.