Neden "Millî Mücadele"?

Sonradan üretilmiş yapay tanımlamalar yerine, bizzat o ruhu taşıyan ve var eden Kuva-yı Milliye, Tekâlif-i Milliye, Misak-ı Milli, Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri gibi temel tarihsel kavramları tercih etmek ve bunları muhafaza etmek akademik bir zorunluluktur. Sadeleştirme veya modernleştirme adı altında bu kavramların dokusunu bozmak, gelecek nesillerin o dönemin hissiyatıyla kuracağı bağı tamamen koparmak anlamına gelir.

Prof. Dr. Oktay Bozan/ Dicle Üniversitesi Sezai Karakoç Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi, Tarih Bölüm Başkanı

Milli Eğitim Bakanlığı'nın "Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli" kapsamında ders kitaplarında yaptığı terminolojik ve kavramsal güncellemeler kamuoyunda geniş bir yankı buldu. Müfredatta "Ermeni Meselesi" yerine "Asılsız Ermeni İddiaları", "Orta Asya" yerine "Türkistan" gibi pek çok köklü ve millî kavramsal düzenleme yapılmaktadır. Ancak tüm bu adımlar arasında, belirli mahfiller tarafından kopartılan fırtınanın ve yürütülen dezenformasyonun esas odağı "Millî Mücadele" kavramı etrafında yoğunlaşmaktadır.

"Kurtuluş Savaşı" kavramı üzerinden bazı siyasiler, gazeteciler ve belirli ideolojik yaklaşımlara angaje olmuş çevreler tarafından Milli Eğitim Bakanı Prof. Dr. Yusuf Tekin'e sert eleştiriler yöneltilmektedir. Kendini tarih dersi veren bir muallim edasıyla konumlandırıp ortaya konan bilimsel adımlara üstten bakan malum refleksler, iddialarını şu noktada özetlemektedir:

"Müfredatta 'Kurtuluş Savaşı' yerine 'Millî Mücadele' kavramının öncelenmesi, 1919 şartlarını ve o dönem yaşanan ağır işgali hafife almaktır. İstanbul'un, Bursa'nın işgal altında olduğu bir fetret devrinde, 'Neyden kurtulduk?' sorusunu sormak tarihsel gerçeklerle bağdaşmaz. Bu yaklaşım, monarşik ve despotik bir yapıya karşı kazanılan rejimsel dönüşümü unutturma çabasıdır."

Kavramların bir ruhu vardır; dönemin toplumsal hissiyatını, psikolojisini, sosyolojik gerçekliğini ve tarihî şartlarını yansıtır. Tarihsel bir dönemi adlandırırken en bilimsel ve ahlaki olan yaklaşım da dönemin kendi terminolojisini dikkate almak ve o dönemin aktörlerinin bizzat kullandığı kelimelere sadık kalmaktır. Ortaya konan bu iddialar, birincil kaynakların ve tarihî vesikaların verileri karşısında geçerliliğini yitirmektedir. Dolayısıyla bu eleştirilerin dayanaklarını metodolojik bir süzgeçten geçirmek; "Kurtuluş Savaşı" ve "Millî Mücadele" kavramlarının tarih yazımındaki yerini bizzat vesikalarla ortaya koymak amacıyla bu tartışmayı derinlemesine ele almak gerekmektedir.

Akademik hakikat

Birincil Kaynaklar ve Literatür Gerçeği

Meseleyi ideolojik bir kavga aparatı haline getirenlerin aksine, akademik müktesebatını arşiv belgelerine adamış araştırmacılar için gerçek tektir: Ders kitaplarında yapılan bu hamle, sonradan uydurulmuş siyasi bir tercih değil, tarih yazımının ve akademik hakikatin ta kendisidir.

Anadolu coğrafyasındaki yerel direniş odaklarını, çekilen binlerce protesto telgrafını ve meclis zabıtlarını incelediğimizde, karşımıza o yıllarda "Kurtuluş Savaşı" diye bir kavram çıkmaz. Millî Mücadele dönemi üzerine çalışma yapan bütün akademisyenlerin kolaylıkla fark edebileceği üzere, dönemin kendi terminolojisi içerisinde "Kurtuluş Savaşı" ifadesi yaygın ve belirleyici bir kavram değildir. "Kurtuluş" ve "savaş" kelimelerinden oluşan bu tamlama, daha sonraki dönemlerde tarih yazımında yerleşmiş bir kavramsallaştırmadır.

Dönemin en etkili neşriyatlarından biri olan ve Anadolu'daki direnişin adeta fikri, manevi ve hukuki zeminini besleyen Sebilürreşad mecmuasının sayılarını karıştırdığımızda da Sivas'ta basılan İrâde-i Milliye, Ankara'da direnişin sesi olan Hâkimiyet-i Milliye veya Kastamonu'da istiklal ruhunu üfleyen Açıksöz gibi dönemin sembol gazetelerini taradığımızda da dilin "Mücahede-i Milliye" (Milli Mücahede) ve "Mücadele-i Milliye" (Milli Mücadele) ekseninde şekillendiğini görürüz.

Nitekim hareketin lideri Mustafa Kemal Paşa, TBMM konuşmalarında bazen bu hareketi bizzat "Mücahede-i Milliye" olarak tanımlamıştır. Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın bizzat kaleme aldığı eseri Nutuk'a başlarken vaziyeti "Mücadele-i Milliye" olarak adlandırması da bu tarihsel gerçeğin tescilidir. Başbakanlık Devlet Arşivleri belgeleri ve TBMM Zabıt Cerideleri gibi birinci elden kaynaklar yan yana getirildiğinde, müfredat değişikliğinin aslında "bilimsel ve tarihsel öz kaynaklara dönüş" hamlesi olduğu sarsılmaz bir biçimde perçinlenmektedir.

"Kurtuluş Savaşı" ifadesinin kavramsal evrimi ve sınırları

Peki, bugün daha sık kullanılan "Kurtuluş Savaşı" ifadesi nereden çıktı? Arşivler, meclis kayıtları ve entelektüel tarih çalışmaları bize bu kavramın çok sonraki bir dönemin tasarımı ve ideolojik bir dönüşümün ürünü olduğunu gösteriyor. Erken Cumhuriyet döneminde, yeni bir tarihsel çerçeve inşa edilirken bu döneme önce "İstiklâl Harbi" denmiştir.

Millî Mücadele, Türk milletinin tarihinde bir dönüm noktası olmanın ötesinde, toplumsal, kültürel ve inançsal dinamiklerin iç içe geçtiği çok boyutlu bir seferberliktir. Bu süreç yalnızca askerî ve siyasî bir direniş olarak değil, halkın tarihsel ve inançsal kimliğiyle şekillenmiş bir varoluş mücadelesi olarak değerlendirilmelidir. Dönem belgelerinde sıkça rastlanan "Millî Mücâhede" ifadesi, bu noktada dikkat çekicidir. Buradaki "mücâhede" kavramı, yalnızca mecazî değil, doğrudan İslamî bağlamda kullanılan bir "cihad" vurgusunu taşımaktadır. Özellikle işgallerin yoğunlaştığı ilk dönemlerde halkı harekete geçiren temel söylemin bu dinî vurgu etrafında şekillendiği görülmektedir.

Ancak askerî zaferlerin ardından bu güçlü dinî söylem tedricen terk edilmiş, yerine seküler bir dil ve anlatı biçimi egemen olmaya başlamıştır. Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte, yeni kurulan devlet seküler temeller üzerinde inşa edilmiş; "Millî Mücadele" kavramı da erken Cumhuriyet döneminde Sosyal Darwinist bir yaklaşımla yeniden çerçevelendirilmiştir. Bu bağlamda, tercih edilen "Kurtuluş Savaşı" ifadesi, yeni tarihsel anlatının seküler yönünü pekiştiren bir söylem tercihi olmuştur.

Aslî kavramsal kırılma ise 1930'lu yıllarda yaşanmıştır. Kadro Dergisi çizgisi ve bu hareketin mensupları, yeni yapının politikalarının bir sonucu olarak tarihi de sekülerleştirmeyiamaçlamışlardır. Yürütülen bağımsızlık kavgasını dünyadaki diğer sömürge karşıtı hareketlerin öncüsü gibi konumlandırma gayretiyle "millî kurtuluş hareketi" kavramsallaştırmasını geliştirmişler ve "Kurtuluş Savaşı" ifadesini lügate ikame etmişlerdir.

Tarih metodolojisi açısından çok net bir kural vardır: Tarihsel kavramlar özel isim statüsündedir; tahrif ve tahrip edilemezler. Dönemin ruhu; bağlamından ve kendi öz hakikatinden koparıldığında kavramlar yavan, renksiz ve dilsiz kalacaktır. Millî Mücadele alanında önemli çalışmaları olan Prof. Dr. Nuri Köstüklü'nün de bazı akademik yayınlarında, kavramların dönemin ruhu gereğince tercih edilmesine dair önemli tespitleri ve önerileri bulunmaktadır. Eğer meseleye sadece bugünün uydurma kelimeleriyle bakacak olursak, o zaman bağımsızlık vesikamız olan İstiklal Marşı'na da kalkıp "Kurtuluş Marşı" dememiz gerekir. Bu ifadenin kulağa ne kadar iğreti, ne kadar yapay ve ne kadar yakışıksız geldiği ortadadır. İşte "Kurtuluş Savaşı" kavramsallaştırmasındaki ısrar da tam olarak bu nevi bir iğretiliği barındırmakta; hem tarihsel dönemden hem de bu milletin kadim kültürel kodlarından kopuşu beraberinde getirmektedir.

Dolayısıyla sonradan üretilmiş yapay tanımlamalar yerine, bizzat o ruhu taşıyan ve var eden Kuva-yı Milliye, Tekâlif-i Milliye, Misak-ı Milli, Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri gibi temel tarihsel kavramları tercih etmek ve bunları muhafaza etmek akademik bir zorunluluktur. Sadeleştirme veya modernleştirme adı altında bu kavramların dokusunu bozmak, gelecek nesillerin o dönemin hissiyatıyla kuracağı bağı tamamen koparmak anlamına gelir.

Devletin kurumsal hafızası

Üstelik bu durum sadece 1919-1922 arasıyla da sınırlı değildir. Devletin kurumsal hafızası da bu yöndedir. Nitekim Başbakanlık Devlet Arşivleri tarafından yayımlanan vesikalar arasında yer alan çok çarpıcı bir arşiv belgesi bu tartışmayı kökünden bitirecek niteliktedir: 1925 yılında Genelkurmay Başkanlığı, Başvekalet'e (Başbakanlık) resmi bir yazı yazarak bu dönemin "Kurtuluş Savaşı" mı yoksa "İstiklal Harbi" mi olarak adlandırılacağını sorar. Dönemin Başvekili İsmet (İnönü) imzasıyla verilen resmi cevapta "İstiklal Harbi muvafıktır" denilmektedir. Askeri tarihimizin en büyük kurumu olan Genelkurmay'ın tüm resmi yayın dizisini "İstiklal Harbi" serisi olarak çıkarması da bu kurumsal ve bilimsel şuurun bir sonucudur.

Bugün tarihsel bağlamı ıskalayarak "Neyden kurtulduk?" sorusuna ideolojik bir ezberle "Padişahlıktan, hilafetten, şeriatten kurtulduk" şeklinde cevap verenler, her şeyden önce dönemin kurucu iradesinin beyanlarına kör bakmaktadır. Şunu bilmelidirler ki; Anadolu hareketinin ve 23 Nisan 1920'de açılan meclisin öncelikli gayesi halife ve saltanatı esaretten, vatanı ise işgalden muhafaza etmektir.

Nitekim meclisin açılışını takip eden ilk günlerde yayınlanan resmi beyanatlarda ve sunulan önergelerde, yürütülen hareketin yegâne gayesi açıkça şu sözlerle ilan edilmiştir: "Makâm-ı Muallâ-yı Hilâfet ve Saltanatı ve Vatan-ı Azîziyedi-i ecânibden kurtarmak" (Yüce Hilafet ve Saltanat Makamı ile Aziz Vatanı yabancıların/işgalcilerin elinden kurtarmak). Bu hakikati kavramak isteyenler, uydurma teorilere değil, Mustafa Kemal Paşa'nın meclisin açıldığı ilk günlerdeki o meşhur konuşmalarına, beyannamelerine ve edilen sadakat yeminlerine bakarak bu gerçeği apaçık görebilirler.

"Esaret" değil "istiklal şuuru": Cephe gerisi ve toplumsal boyut

Kelimelerin ötesinde, mesele yeni nesillere aşılanacak millî tarih terbiyesi ve özgüven inşasıyla doğrudan ilgilidir. "Kurtuluş" kelimesi, doğası gereği tamamen teslim olmuş, esir düşmüş, bayrağı yere inmiş bir yapının içerisinden çaresizce çıkışı çağrıştırır. Oysa tarih felsefesi açısından hayati gerçek şudur: Bin yıllık Türk tarihinde Türk milleti hiçbir zaman tamamen esir olmamış, bayrağı yere düşmemiştir; sadece büyük bir işgal ve düşme tehlikesiyle karşılaşmıştır. Dolayısıyla Mondros'tan sonra verilen mücadele, esaretten kurtulma mücadelesi değil; "esarete düşmeme ve istiklalini kaybetmeme" mücadelesidir. Dönemin ruhuna rengini veren tüm kavramlar, her şeyden önce tüm Anadolu'da yankılanan o sarsılmaz "Ya İstiklâl ya ölüm!" parolasının birer tezahürüdür. Bu yüzden süreçteki tüm kurumsal mühürler istiklal vurguludur: İstiklal Harbi, İstiklal Madalyası, İstiklal Marşı...

Dahası, "Kurtuluş Savaşı" ifadesi, doğası gereği bu büyük dirilişi sadece cephedeki silahlara indirgeyen, "sadece askerî bir mücadele" anlamı taşıyan dar bir çerçeveye sıkıştırmaktadır. Oysa sıcak çatışma, bu devasa mücadelenin yalnızca tek bir safhasını, askerî boyutunu kapsar. "Millî Mücadele" kavramı ise askerî başarının çok ötesinde, topyekûn bir milletin varlık refleksidir. Nitekim Anadolu'nun dört bir tarafında gerçekleştirilen haksız işgallere karşı düzenlenen yüzlerce miting, çekilen binlerce protesto telgrafı, ardından gelen binlerce zafer kutlaması; askerî ve mülkî yetkililer ile din adamlarının kurduğu ortak dil ve kullandığı kurumsal terminoloji, bu sürecin "Kurtuluş Savaşı" değil, tam anlamıyla bir "Millî Mücadele" olduğunu tartışılamaz bir biçimde ortaya koymaktadır.

Millî Mücadele'nin bu çok boyutlu yapısını, cephe gerisindeki sosyal, kültürel ve fikri dinamikleri sıklıkla vurgulayan kıymetli tarihçilerin de belirttiği üzere; bu süreci sadece cephedeki sıcak çatışmaya indirgemek tarihsel bütünü ıskalamak anlamına gelir. Askerî ve mülkî yetkililer kadar, hatta kimi zaman onlardan daha fazla toplumu mücadeleye hazırlayan, desteğe inandıran ve harekete geçiren cephe gerisi aktörleri yok saymak doğru değildir. Şeyh Ahmed Senusi'nin adeta bir Anadolu vaizi gibi şehir şehir dolaşarak verdiği manevi destek, Mehmet Akif Ersoy'un Kastamonu Nasrullah Camii kürsüsünden yükselen gür sesi ve Ali Şükrü Bey'in Kayseri Ulu Camii'nde irşad edici bir üslupla verdiği, Sebilürreşad mecmuasında "Anadolu'nun Büyük ve Mukaddes Cihadı" başlığıyla neşredilerek kamuoyu oluşturan o muazzam vaazı; sadece birer hatıra değil, bağlama tam olarak oturan ve bu milletin varoluş direncinin temel taşlarını gösteren vesikalardır. Topyekûn ayağa kalkışı görmezden gelip bu büyük dirilişi sadece askeri cepheye sıkıştıran dar ve sığ yaklaşım; toplumun heyecanını, motivasyonunu, mücadeleye verilen bu bütüncül desteği ve o günün entelektüel/dinî aktörlerinin kamuoyunu yönlendirme fonksiyonunu tamamen hafife almak demektir. Kavramsal olarak "Millî Mücadele" demek; bu kadim milletin işgalcilere karşı kendi omurgasını, kurumlarını, inancını, sivil ve fikri çok sesliliğini korumak için topyekûn ayağa kalkışını ifade eder.

İdeolojik Telaşın ve Çarpıtmaların Deşifresi

Sanki Bakanlık, Millî Mücadele'yi müfredattan çıkaracakmış gibi bir algı oluşturulması; yapılan düzenlemenin "Cumhuriyet ile hesaplaşma" veya "Cumhuriyet düşmanlığı" şeklinde yorumlanması tarihî gerçeklikle bağdaşmayan, aşırı ve haksız değerlendirmelerdir. Büyük bir kısmı Nutuk'u dahi orijinalinden değil, sadeleştirilmiş metinlerden okuyanların tarihî terminoloji konusundaki üstenci ve dezenformasyona dayalı yaklaşımları da bu sığlığı ayrıca göstermektedir.

Asıl sorulması gereken soru şudur: Millî Mücadele kavramından duyulan rahatsızlığın sebebi nedir? Bu telaşın nedeni nedir?

Bu tartışmanın kısa sürede ideolojik kalıplara, laiklik-rejim eksenli sığ kamplaşmalara indirgenmesi; tarihî bir kavram meselesinin günlük siyasete alet edilmesi sağlıklı bir yaklaşım değildir. Meseleye popülist yaklaşımlardan uzak, tamamen tarih bilimi ve metodolojisi açısından bakılmalıdır.

Egemen bir dilin inşası

Ders kitaplarında "Millî Mücadele" ifadesinin esas alınması, popülist bir kelime oyununun değil; tarih yazımındaki akademik hassasiyetin, birincil arşiv belgelerine, dönemin basınına ve kurucu metinlerin özgün terminolojisine sadakatin doğrudan bir sonucudur. Bu değişiklik, genç nesillere 1919 ruhunu aktarırken onları "çaresizce kurtarılmayı bekleyen" pasif birer nesne olarak değil; devletine, tarihine ve geleceğine sahip çıkan "mücadeleci" birer özne olarak konumlandırır.

Milli Eğitim Bakanlığı'nın attığı bu adım, Türk tarih yazımını edilgen, savunmacı ve kompleksli bir dilden kurtararak; egemen, kendi öznesine sahip çıkan millî ve bilimsel bir dille yeniden inşa etme iradesidir. Nesillerimize sömürgecilerin ya da sonraki dönemlerin dönemsel mühendisliklerle dayattığı kavramsal sınırları değil, bu toprakların kendi öz ruhunu, kesintisiz devlet geleneğini ve egemen dilini aşılayan bu rasyonel yaklaşım, tarih metodolojisi açısından son derece yerinde ve kıymetlidir. Kendi tarihine özgüvenle, bilimsel gerçeklikle, taşradaki topyekûn direnişin hakkını teslim ederek ve kendi kurucu kavramlarıyla bakabilen bir Türkiye için bu zihniyet dönüşümü hayati bir öneme haizdir.