On yıl sonra 15 Temmuz: Hafızayı muhafaza etmek, geleceği inşa etmek

15 Temmuz'un onuncu yılında sorulması gereken soru yalnızca “O gece ne oldu?” sorusu değildir. Asıl soru şudur: Bu milletin inancını, devletini, gençlerini, kurumlarını ve değerlerini istismar eden böylesi bir yapı nasıl ortaya çıktı, nasıl güç kazandı ve gelecekte benzer tehditlerin önüne nasıl geçilebilir?

Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan/ Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Rektörü, Türkiye Yazarlar Birliği Şeref Başkanı

On yıl oldu.

Bazı geceler vardır; takvimde yalnızca bir tarih olarak durmaz, bir milletin hafızasına, vicdanına ve istikbal tasavvuruna kazınır. 15 Temmuz 2016, Türkiye için böyle bir gecedir. Aradan geçen on yıl, o geceyi hafifletmedi; aksine onu daha serinkanlı, daha derinlikli ve daha çok boyutlu biçimde anlamamız için bize tarihsel bir mesafe kazandırdı.

Bugün 15 Temmuz'u yalnızca bastırılmış bir darbe girişimi olarak okumak eksik kalır. 15 Temmuz; teolojik, sosyolojik, psikolojik, hukuki, kültürel, sanatsal ve uluslararası boyutları olan büyük bir medeniyet hadisesidir. Çünkü o gece hedef alınan yalnızca seçilmiş siyasi iktidar değildi. Türkiye Büyük Millet Meclisi, millet iradesi, devletin kurumsal hafızası, toplumun dinî hassasiyetleri, gençlerin zihni, ailelerin güven duygusu ve bu milletin tarih boyunca taşıdığı istiklal şuuru hedef alınmıştı.

15 Temmuz gecesi Türkiye, dünya tarihinde eşine az rastlanır bir saldırıyla karşı karşıya kaldı: Kendi savaş uçakları tarafından bombalanan bir meclis. Bu saldırı, dışarıdan gelen bir işgal ordusunun değil; içeriden devşirilmiş, yıllarca dinî görünümlü bir yapılanma içinde örgütlenmiş, devletin kılcal damarlarına kadar sızmış bir yapının eseriydi. 253 vatandaşımız şehit oldu, binlerce insanımız gazi oldu. Fakat rakamların ötesinde asıl mesele şuydu: Bu teşebbüs yalnızca silahla değil; zihinle, inançla, itaat kültürüyle ve sahte kutsallık üretimiyle yürütülmüş bir iç işgal denemesiydi.

Bu nedenle 15 Temmuz'un onuncu yılında sorulması gereken soru yalnızca "O gece ne oldu?" sorusu değildir. Asıl soru şudur: Bu milletin inancını, devletini, gençlerini, kurumlarını ve değerlerini istismar eden böylesi bir yapı nasıl ortaya çıktı, nasıl güç kazandı ve gelecekte benzer tehditlerin önüne nasıl geçilebilir?

Bir gecenin çok katmanlı hakikati

15 Temmuz'u anlamak için önce onun klasik darbe tipolojilerine sığmadığını kabul etmek gerekir. Türkiye geçmişte darbeler, muhtıralar, vesayet girişimleri ve antidemokratik müdahaleler yaşamıştır. Ancak 15 Temmuz, bunlardan farklı olarak yalnızca askerî bir kalkışma değildi. Dinî söylemle kamufle edilmiş, küresel bağlantıları bulunan, psikolojik bağlılık mekanizmalarıyla örgütlenmiş ve devletin içinden devleti hedef almış bir yapının saldırısıydı.

Bu yapı ne sıradan bir cemaat ne de klasik anlamda bir örgüttü. Dinî kavramları, tasavvufi dili, eğitim imkânlarını, yardım faaliyetlerini, uluslararası okulları, medya araçlarını ve bürokratik kadrolaşmayı aynı anda kullanan hibrit bir yapılanmaydı. Bir yüzüyle masumiyet, hizmet, eğitim ve diyalog dili üretti; diğer yüzüyle mahrem yapılanmalar, gizli emir-komuta zincirleri, takiyye, örgütsel sadakat ve mutlak itaat sistemi kurdu.

Burada asıl mesele, dinin istismar edilmesidir. Çünkü bir toplumun en hassas alanı, onun kutsalla kurduğu ilişkidir. Kutsal olanın dili, eğer sahih bilgi, ahlak, şeffaflık ve eleştirel akılla birlikte yürümezse, en yüce kavramlar bile manipülasyon aracına dönüştürülebilir. 15 Temmuz'un bize öğrettiği en acı hakikatlerden biri budur.

Teslimiyetin istismarı ve düşüncesizliğin tehlikesi

Kur'an insana her daim akletmeyi, tefekkür etmeyi, tedebbür ve tezekkür etmeyi emreder. İslam itikadında insan, akıl sahibi ve hür olduğu için mükelleftir; yani sorumludur, yükümlüdür, hesap verebilir bir varlıktır. Bu sebeple din, insanın aklını iptal eden değil; aklı, kalbi ve vicdanı birlikte hakikate yönelten bir rehberdir.

Felsefe de bize insanı insan yapan şeyin yalnızca düşünme kabiliyeti değil, aynı zamanda sorgulama cesareti olduğunu öğretir. Sokrates'in "kendini bil" çağrısı ile Yunus Emre'nin insanın iç âlemine yaptığı davet, aslında aynı hakikate işaret eder: İnsan, kendi kabullerini, otoritelerini ve inanç dünyasını da muhasebe edebilmelidir.

15 Temmuz gecesi gördük ki insan sorgulama yetisini bir başka şahsa, bir gruba, bir lidere ya da kutsal görünüm verilmiş bir yapıya devrettiğinde artık kendi vicdanının değil, başkasının iradesinin taşıyıcısı hâline gelir.

Hannah Arendt'in totaliterlik analizlerinde dikkat çektiği "düşüncesizlik" meselesi burada ürpertici biçimde karşımıza çıkar. Kötülük çoğu zaman kendisini şeytani bir bilinçle değil; sıradan, mekanik ve sorgusuz bir itaatle üretir. Meclisi bombalayan pilot, sivile ateş açan asker, tankı milletin üzerine süren görevli, kendisini belki de "kutsal bir vazifenin" içinde görüyordu. Fakat sahte kutsallık, hakikatin değil; düşüncesizliğin, kör bağlılığın ve mutlak itaatin ürünüdür.

Bu nedenle 15 Temmuz'un en temel dersi şudur: Aklını, vicdanını ve iradesini bir başkasına teslim eden insan, yalnızca kendisini değil, içinde yaşadığı toplumu da tehlikeye atar. İnsan kalabilmenin şartı, iradeyi muhafaza etmektir.

Milletin Cevabı: İrade, Cesaret ve Vicdan

15 Temmuz gecesi meydanlara çıkan insanlar ise bunun tam zıddı bir cevap verdiler. Onlar ideolojik hesaplarla, örgütlü bir menfaat ilişkisiyle veya kişisel çıkarla sokağa çıkmadılar. Birçoğu ne olacağını bilmeden, yalnızca "hayır" demek için evinden çıktı. Tankın önüne yatan, köprüye yürüyen, Meclis'in yanında duran, meydanda ezan ve sela sesleriyle toplanan insanlar, derin bir ahlaki tavır sergilediler.

Bu tavır, milletin kendi kaderine sahip çıkmasıydı. Darbeci akıl milleti edilgen bir kalabalık olarak görmek istedi; millet ise kendisinin tarihin öznesi olduğunu gösterdi. O gece sokağa çıkanlar, sadece bir hükümeti değil; kendi iradelerini, kendi haysiyetlerini, kendi geleceklerini savundular.

Kant'ın ahlak felsefesinde insanın asla yalnızca araç olarak görülemeyeceği, her zaman amaç olarak görülmesi gerektiği vurgulanır. 15 Temmuz gecesi millet, kendisini bir darbeci aklın aracı kılmayı reddetti. Kendi hayatını, kendi iradesinin ve vicdanının şahidi hâline getirdi. Belki de o gecenin en büyük felsefi anlamı buradadır: İnsan, iradesine sahip çıktığı anda en büyük silahların karşısında bile küçülmez.

Albert Camus, "Veba" romanında kahramanlığın çoğu zaman olağanüstü bir şey değil, dürüstlük meselesi olduğunu söyler. 15 Temmuz gecesi sokağa çıkan insanlar da kendilerini kahraman olarak görmüyorlardı. Sadece dürüst davrandılar. Vatanın, milletin, seçilmiş iradenin ve insan onurunun yanında durdular. Bu dürüstlük, bir milleti kurtaracak kadar büyük bir güce dönüştü.

Vatan, şehadet ve hafıza

Türk-İslam düşüncesinde vatan yalnızca coğrafya değildir. Vatan; dua, emanet, tarih, kültür, ezan, bayrak, mezar taşı, ana dili, çocuk sesi ve gelecek umududur. Hz. İbrahim'in Mekke için duası, Hz. Peygamber'in Mekke'den ayrılırken duyduğu hüzün, İslam düşüncesinde vatanın sadece mekân değil, anlam olduğunu gösterir.

Bizim tarihimizde Malazgirt, Çanakkale, Sakarya ve 15 Temmuz aynı çizginin farklı eşikleridir. Her biri, milletin varlık iradesinin yeniden sınandığı anlardır. Mehmet Âkif'in "Bastığın yerleri toprak diyerek geçme, tanı" mısrası bu nedenle yalnızca bir şiir dizesi değildir; bir hafıza emridir. Üzerinde yürüdüğümüz her karış toprak, bir fedakârlığın, bir duanın, bir şehadetin izini taşır.

Şehadet de yalnızca bir ölüm biçimi değildir. Şehadet, anlamın ölüme galip gelmesidir. Kur'an'ın "Allah yolunda öldürülenlere ölü demeyin" buyruğu, bize şunu öğretir: Bazı ölümler, hafızanın ve hakikatin içinde yaşamaya devam eder. 15 Temmuz şehitleri de yalnızca anıtlarda değil; şiirlerde, kitaplarda, sergilerde, belgesellerde, gençlerin zihninde ve milletin duasında yaşamaktadır.

Hafızanın akademik ve kültürel taşıyıcılığı

Bir milletin hafızası yalnızca törenlerle değil, bilgiyle, düşünceyle, sanatla ve kurumsal süreklilikle yaşar. Bu sebeple 15 Temmuz'un yıl dönümleri yalnızca anma vesilesi değil, aynı zamanda anlama ve anlamlandırma imkânıdır.

Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi olarak 15 Temmuz'un farklı yönlerini akademik düzlemde ele alan çalışmalar, sempozyumlar, paneller, sergiler ve yayınlarla bu hafızayı diri tutmaya gayret ettik. ASBÜ Yayınları arasında yer alan "Farklı Boyutlarıyla 10. Yılında 15 Temmuz" başlıklı eser de bu çabanın önemli bir neticesidir. Bu eser, 15 Temmuz'u tek bir disiplinin sınırlarına hapsetmeden; hukuk, siyaset bilimi, sosyoloji, ilahiyat, psikoloji, iletişim ve kültür çalışmaları gibi farklı akademik merceklerle değerlendirme imkânı sunmaktadır.

ASBÜ'de daha önce gerçekleştirilen "Bütün Yönleriyle 15 Temmuz Darbe Girişimi" sempozyumu, 15 Temmuz kitap ve fotoğraf sergileri, uluslararası öğrencilerin gözünden 15 Temmuz paneli gibi programlar da bu hafızanın yalnızca törensel değil; ilmî, kültürel ve estetik olarak da taşınması gerektiğini göstermiştir.

Türkiye Yazarlar Birliği çatısı altında da 15 Temmuz'un kültürel, ahlaki ve edebî boyutunu diri tutan çok sayıda program, açıklama ve değerlendirme yapılmıştır. TYB'nin geçmiş yıllardaki açıklamalarında ve programlarında 15 Temmuz'un ülkenin istiklaline, istikbaline ve istikrarına yönelmiş menfur bir teşebbüs olduğu vurgulanmış; bu hadisenin milletin sosyal yapısına, kültürüne, tarihine ve öz benliğine yönelik bir saldırı olduğu ifade edilmiştir.

Bir tarafta üniversitenin ilmî disiplini, diğer tarafta edebiyatın ve kültürün canlı dili vardır. 15 Temmuz hafızası, bu iki alanın birlikte çalışmasıyla geleceğe taşınabilir.

Sanatın ve Edebiyatın Hafıza Kurucu Gücü

Bir milletin hafızası yalnızca tarih kitaplarıyla kurulmaz. Bazen bir roman, bir şiir, bir belgesel, bir afiş, bir sergi, bir fotoğraf veya bir ağıt; yüzlerce sayfalık rapordan daha güçlü biçimde hakikati taşır. Çünkü sanat, olayların yalnızca bilgisini değil, duygusunu ve insanî derinliğini de muhafaza eder.

Bugün genç kuşaklar tarihi yalnızca kitaplardan değil; ekranlardan, kısa videolardan, dijital platformlardan, oyunlardan ve sosyal medyadan öğrenmektedir. Eğer 15 Temmuz hafızasını bu yeni mecralara taşıyamazsak, hakikat ile gençlerin algı dünyası arasında bir mesafe oluşur. Bu nedenle 15 Temmuz'u anlatmak sadece anma programları düzenlemek değildir. Belgesel, sinema, dijital hikâye anlatıcılığı, çizgi film, grafik tasarım, edebiyat ve müzik yoluyla yeni bir hafıza dili kurmak gerekir.

Zira hafıza, yalnızca geçmişi kaydetmek değildir; geçmişi gelecek kuşakların anlayabileceği bir dile dönüştürmektir. Her nesil, hakikati kendi çağının diliyle yeniden duymak ister. Bizim sorumluluğumuz, 15 Temmuz'un hakikatini gençlerin ruhuna, zihnine ve estetik dünyasına taşıyacak yeni anlatı biçimleri geliştirmektir.

Uluslararası algı ve kendi hikâyemizi anlatma sorumluluğu

15 Temmuz'un bir başka boyutu da uluslararası algı meselesidir. O gece Türkiye'de yaşananlar, dünyanın farklı merkezlerinde aynı şekilde okunmadı. Bazı medya organları milletin demokrasiye sahip çıkışını takdirle karşılarken, bazıları meseleyi eksik, mesafeli veya jeopolitik ön yargılarla ele aldı.

Bu bize şunu gösterdi: Bir millet kendi hikâyesini kendisi anlatmazsa, başkaları onu kendi çıkarları ve öncelikleri doğrultusunda anlatır.

Bu nedenle 15 Temmuz'un uluslararası alanda doğru anlatılması yalnızca diplomatik bir görev değil; akademik, kültürel ve ahlaki bir sorumluluktur. Üniversiteler, düşünce kuruluşları, yazarlar, sanatçılar ve medya mensupları bu konuda ortak bir dil geliştirmelidir. Türkiye'nin yaşadığı bu büyük tecrübeyi dünyaya anlatırken hamasete değil; belgeye, bilgiye, ahlaki tutarlılığa ve kavramsal derinliğe yaslanmak gerekir.

Dünya kamuoyuna anlatılması gereken şey, yalnızca bir darbe girişiminin bastırıldığı değildir. Anlatılması gereken esas hakikat şudur: Bir millet, silahların, tankların, uçakların ve örgütlü ihanetin karşısında kendi iradesini savunmuş; demokrasiye, meşruiyete ve istiklaline sahip çıkmıştır.

On yıl sonra ne öğrendik?

On yıl sonra geriye baktığımızda öğrendiğimiz ilk şey şudur: 15 Temmuz, tek bir mercekle anlaşılamayacak kadar derin bir hadisedir. Güvenlik boyutu vardır; fakat yalnızca güvenlik meselesi değildir. Hukuki boyutu vardır; fakat yalnızca yargı meselesi değildir. Dinî boyutu vardır; fakat yalnızca ilahiyat meselesi değildir. Psikolojik boyutu vardır; fakat yalnızca bireysel sapma meselesi değildir.

Bu hadise; devlet, toplum, din, eğitim, kültür, medya, aile ve gençlik alanlarının tamamını ilgilendiren çok katmanlı bir varlık krizidir.

İkinci ders şudur: Sahih din eğitimi, eleştirel akıl ve ahlaki muhakeme bir toplumun en önemli güvenlik unsurlarındandır. Tanklara karşı güvenlik tedbiri alınabilir; fakat zihinlerin işgaline karşı yalnızca polisiye tedbir yetmez. Gençlere soru sormayı, delil istemeyi, otorite ile hakikati birbirinden ayırmayı, kutsal ile kutsalın istismarını fark etmeyi öğretmek zorundayız.

Üçüncü ders ise hafızanın diri tutulması gerektiğidir. Hafıza, geçmişe saplanıp kalmak değildir. Hafıza, geleceğe uyanık yürümektir. Nietzsche'nin tarih üzerine yaptığı değerlendirmelerde de görüldüğü üzere, fazla hatırlamak insanı felç edebilir; fakat hiç hatırlamamak insanı köksüz bırakır. Bizim ihtiyacımız, acıya saplanan bir hafıza değil; ders çıkaran, inşa eden ve uyanık tutan bir hafızadır.

Üniversitenin sorumluluğu

Üniversiteler yalnızca meslek kazandıran kurumlar değildir. Üniversiteler, toplumun aklını, vicdanını ve kavramsal derinliğini besleyen kurumlardır. Bu sebeple 15 Temmuz'un onuncu yılında üniversitelere düşen görev, sadece anma programları yapmak değil; bu hadisenin felsefesini, sosyolojisini, psikolojisini, hukukunu, iletişim boyutunu ve uluslararası yansımalarını çalışmaktır.

Üniversite, toplumsal travmaları bilgiye dönüştüren; acıyı anlamlandıran; hafızayı kurumlaştıran; genç kuşaklara eleştirel düşünme, ahlaki muhakeme ve tarih bilinci kazandıran bir yerdir. 15 Temmuz gibi çok katmanlı bir hadisenin akademik olarak ele alınması, yalnızca geçmişi anlamak için değil, geleceği korumak için de zaruridir.

ASBÜ'nün 15 Temmuz'a dair yayın, sempozyum ve sergi çalışmaları bu bakımdan sadece geçmişe dönük faaliyetler değil, geleceğe dönük bir akademik sorumluluğun parçasıdır. TYB'nin kültür, edebiyat ve düşünce alanındaki faaliyetleri de aynı hafızayı başka bir düzlemde taşımaktadır.

Hafıza bir emanettir

15 Temmuz'un onuncu yılında bir kez daha idrak ediyoruz ki şehadet bir ölüm değil, diriliştir; vatan bir toprak parçası değil, emanettir; hafıza ise bir yük değil, sorumluluktur.

Bu sorumluluğu taşımak yalnızca meydanlarda değil; sınıflarda, kürsülerde, kitaplarda, filmlerde, sergilerde, dualarda ve gençlerin zihninde mümkündür. Bugün bize düşen görev, yalnızca "unutmadık" demek değildir. Asıl görev, niçin unutmamamız gerektiğini her nesle yeniden anlatabilmektir.

Çünkü unutan toplumlar yalnızca geçmişlerini değil, geleceklerini de kaybederler. Hatırlayan, anlayan, sorgulayan ve inşa eden toplumlar ise en karanlık gecelerden bile yeni bir sabah çıkarabilirler. Bilge lider Aliya İzzetbegoviç'in dikkat çektiği üzere, unutulan acılar ve ihanetler tekrar etme tehlikesi taşır. Bu sebeple unutmak, yalnızca bir hafıza kaybı değil; aynı zamanda bir güvenlik zaafı, bir ahlak eksikliği ve bir gelecek ihmalidir.

15 Temmuz gecesi bu millet, karanlığın içinden bir sabah çıkarmıştır. On yıl sonra bize düşen, o sabahın ışığını bilgiyle, ahlakla, irfanla, sanatla ve genç nesillerin şuuru ile geleceğe taşımaktır.

Bu vesileyle, vatan uğruna canlarını feda eden aziz şehitlerimizi rahmetle, kahraman gazilerimizi minnetle yâd ediyor; o gece millî iradesine, devletine, bayrağına ve istiklaline sahip çıkan aziz milletimize şükranlarımı sunuyorum.

Rabbim birliğimizi, dirliğimizi ve kardeşliğimizi daim eylesin