Rusya'nın Ukrayna'ya ikinci saldırısının dört yıllık muhasebesi

Rusya'nın kaybettiği teçhizatı, hele ki yüksek teknolojik teçhizatı yerine koyabilme kapasitesi yıllardır tartışma konusu ve bunların maliyeti apayrı bir ölçekte. Tüm bunlar göz önüne alındığında Rusya'nın altı ayda veya yılda bir Ukrayna'nın bir kasabasını veya ilçesini ele geçirmeye karşılık gelen “başarıları” birer “pirus zaferinden” öte değil.

Dr. Mehmet Yahya Çiçekli/ Yazar

2014 yılından beri dünya gündeminden düşmeyen konular arasında Rusya'nın Ukrayna'yı işgali önemli bir yer tutuyor. Yıllar geçtikçe gündemdeki önceliği gerileyen bu kriz, 2022 yılında Rusya'nın yeniden saldırıya geçmesi ve geniş çaplı bir işgal girişimi başlatması ile tekrar öncelik kazandı. Takip eden yıllarda Filistin'de etnik temizlik ve soykırım derecesine varan saldırılar ve dünyanın farklı bölgelerdeki istikrarsızlıklar küresel gündemde Ukrayna krizinin öncelik sırasını zaman zaman değiştirdi.

Beşinci yılına giren İkinci Ukrayna Savaşı'nda bir ateşkese ulaşılamamış olması dikkat çekici bir durum, yakın tarihte bununla az çok mukayese edilebilecek ölçekteki çoğu çatışmaya nazaran mevcut savaşın yüksek yoğunluklu olarak bu kadar uzun sürmesi nadir bir vaka. 24 Şubat 2022'de başlayan Rusya'nın Ukrayna'ya karşı ikinci geniş çaplı işgal girişiminin beşinci yılında durumun karmaşıklığı konuya en baştan çok yönlü eleştirel bir okumayı gerekli kılıyor.

Tarafların kapasitesi

Öncelikle Ukrayna'nın ve Rusya'nın bazı temel göstergelerine bakılabilir. SSCB'nin en büyük mirasçısı olan Rusya'nın ABD ve Çin ile birlikte dünyanın en büyük üç askeri gücünden biri olduğu genel kabul görüyor. Farklı parametrelere öncelik verilerek Rusya'nın ilk üçte farklı konumlarda görülebileceği tespit edilebilir. Örneğin nükleer başlıklar dikkate alındığında Rusya ilk sırayı almakta. Askeri harcamalar bakımından ise Çin'in yarısı, ABD'nin yedide biri kadar askeri bütçeye sahip ve üçüncü sırada. Sözün özü Rusya, büyük askeri varlığına rağmen SSCB gibi küresel bir güç değil.

Ukrayna açısında bakıldığında, SSCB savunma sanayiinin en büyük ikinci mirasçısı olarak, SSCB'nin bu alandaki sanayi ve teknoloji kapasitesinin bazı yönlerini de1990'lardan beri münhasıran elinde tuttu. Bu durum Ukrayna'nın askeri potansiyelini ülkenin sosyoekonomik göstergelerine istinaden yapılabilecek kör tahminlerin üzerine çıkaran bir etmendi. Ülke tarihinde büyük bir felaket olan, 1930'larda gerçekleşen Holodomor faciasında kitlesel olarak aç bırakılma sonucu tüm Ukrayna nüfusunun yüzde 10 ila yüzde 20'si hayatını kaybetmişti. Açlığa terk edilen yerleşimler etnik Ukraynalıların yaşadığı yerler olduğundan Ukraynalıların kayıpları genel kayıptan çok daha fazla idi. Bu durum Moskova ve Rusya'nın tahakkümünün ülkeye yaptığı baskı ve zulümlerin bir simgesi olarak görüldüğü gibi, Ukrayna milli kimliğinin de önemli öğelerinden biri ve Rusya'nın saldırganlığı karşısında Ukrayna'nın motivasyonunu besliyor. Ülkenin diğer göstergelerine bakıldığında 2022 yılı başlarında ikinci savaştan hemen önce Ukrayna'nın nüfusu (işgal altındaki bölgeler dâhil) yaklaşık 41,5 milyon idi. Ukrayna'nın yüzölçümü ise işgal öncesi yaklaşık 600 bin kilometrekare idi.

Geniş çaplı işgal girişimi

2022 Şubat ayında savaş başlarken Rusya'nın iki önemli hedefi vardı, biri Kiev, diğeri ise Karkiv. Rusya kurmayları bu iki şehri ele geçirerek Ukrayna'nın direniş kapasitesinin ortadan kaldırılabileceğine inanıyordu. Kiev'e yönelik askeri operasyon Beyaz Rusya (Belarus)üzerinden sevk edilen büyük askeri güçlerce başlatıldı.Ancak bu saldırı kısa zamanda bertaraf edildi. Karkiv'e yapılan saldırı ise daha uzun süre devam etti.

Ukrayna mülki haritası üzerinden savaşı okumak

Ukranya, biri Kırım Özerk Cumhuriyeti olmak üzere 25 il benzeri idari bölümden oluşuyor. Kiev ve Sivastopol ise kendilerini çevreleyen il idarelerinden ayrı özel statülü şehir merkezleri olduğundan bunlarla birlikte toplam 27 üst seviye idari birim mevcut. İkinci seviye olarak 136 ilçe bulunuyor. İller kendilerine ait bayrak ve arma sahibi olabiliyor.

Birinci Ukrayna Savaşı (Don Savaşı, 2014-2022) sırasında yaklaşık 44 bin kilometrekarelik alan işgal altına girdi (Kırım 27 bin km2, gerisi 17 bin km2). Bu tüm Ukrayna'nın yüzde 7,3'ü anlamına geliyor. İkinci Ukrayna Savaşının başladığı 2022'nin sonunda ise 107 bin km2 işgal altındaydı. İkinci Savaş beşinci yılına girerken (Şubat sonu itibarıyla) işgal altındaki alan yaklaşık 116 bin kilometrekare idi (kimi kaynaklara göre 118 bin km'). Böylece ilk savaşa ilaveten dört yılda 72 bin kilometrekarelik alan işgal edilmiş durumda. Tüm Ukrayna'nın yüzde 20'sine yaklaşan bir alan işgal atında. İkinci Ukrayna Savaşında işgal edilen 72 bin kilometrekarelik alanın 63 bin'lik kısmı ise savaşın ilk yılında işgal edilmişti. Bu durumda 2023-2024 döneminde 5 bin kilometrekare kadar, 2025'te ise 4 bin km2 kadar alan işgal edilmiş oldu. Bu sürecin sonunda Ukrayna'nın elinde kalan alan ise 485 bin km2'den fazla.

Karkiv Savaşı

Karkiv veya eski adıyla Karkov; Ukrayna'nın ikinci büyük şehri ve ülkenin doğusundaki en büyük şehir. İkinci savaş öncesinde başkent Kiev'in yarısı kadar insana ev sahipliği yapan şehir bir buçuk milyona yaklaşan bir nüfusa sahipti, Karkiv ilinin toplam nüfusu ise 2,6 milyondu. 2022'de geniş çaplı işgal hareketinin en önemli hedeflerinden biriydi. Rusya il merkezi olan ve aynı adı taşıyan Karkiv'e kadar ilerleyip şehri hızlıca ele geçirmeyi planlıyordu. Bilahare açığa çıkan bilgilere göre şehre ulaştıktan sonra 2-3 gün içinde şehri ele geçirebileceklerini sanıyorlardı. İlin merkezindeki şehre kadar gelebildiler fakat kitlesel olarak şehrin içine giremediler. Rus özel birliklerinden şehrin merkezine doğru ilerleyen küçük gruplar ve şehre atılan hava indirme birlikleri kuşatıldı ve ortadan kaldırıldı. Şehri çevreleyen bölgeler de düşman işgalinden temizlendi. 2022 sonunda Karkiv güvenli hale gelmişti.

Kursk'ta Ukrayna'nın Rusya içine girmesi

2024 Ağustos'unda Ukrayna görece küçük miktarda birlik kullanarak Rusya'nın Kursk bölgesine taarruz etmişti. Bir hafta içinde Sudja adlı küçük ilçe merkezini (nüfusu beş bin) ele geçirdi ve taarruz sonunda bin kilometrekare kadar bir alanı işgal etmişti. Bölge enerji hatları açısından önemli bir bağlantı noktası idi, Rusya'nın doğalgaz boru hatları bu noktada kesişiyordu. Bu ilçe yedi ay kadar Ukrayna işgali altında kaldı. Rusya'nın Kuzey Koreli askeri birlikleri cepheye sürmesinin ardından Kursk bölgesinde gerilemeye başlayan Ukrayna mevcudiyeti toplamda bir yıl kadar sürdü. Bir yılın ardından 2025 sonunda hala Kursk'ta toplamda 100 km2'nin altında kalan bazı noktaların Ukrayna kontrolünde olduğu iddia ediliyordu.

Doğuda işgallerin durumu

2014'te kısmen işgal edilen Donetsk, Luhansk, Zaporijya, and Kerson illerinden 2022 sonrası tamamı ele geçirilmiş tek il Luhansk. Bu ilin işgali 2025 ortalarında tamamlandı. Böylece tamamen işgal altında olan iki il/bölge Kırım ile Luhansk'tan ibaret. Ukrayna makamları, Luhansk'ın Kuzey Batısındaki ormanlık arazilerde özel birliklerce harekat yapıldığı ve böylece ilin tamamen Rusya kontrolünde olmadığı ifade ediyor ancak ilin tamamına yakını ve tüm yerleşimler Rusya kontrolü altında.

Kerson ilinin merkezi olan Kerson şehri savaş öncesi 280 bin nüfusa sahipti, 2022 yılında 8 ay kadar Rusya işgali altında kaldı ve sonunda Rusya buradan çekilmek zorunda kaldı. Zaporijya merkezi henüz tehdit altında değil. Donetskve Zaporijya illerinin yüz ölçümünün yaklaşık dörtte üçü Rusya, dörtte biri ise Ukrayna kontrolü altında. Kerson ilinde işgal altında olan alan, ilin yarısından fazla olsa da diğer illerden daha az bir hacme karşılık geliyor.

Şubat 2022'den beri Rusya'nın ele geçirdiği başlıca yerleşimleri şöyle sıralanabilir:

2022'de işgal edilenler:

Mariupol (Donetsk ili) savaş öncesi nüfus 500 bin

Melitopol (Zaporijya ili) savaş öncesi nüfus 149 bin

Berdiansk (Zaporijya ili) savaş öncesi nüfus 106 bin

Sievierodon ve Lısıçan (Luhansk ili) savaş öncesi nüfusları sırasıya 99 bin ve 93 bin

2023'te işgal edilen:

Bahmut (Donetsk ili) savaş öncesi nüfus 71 bin

2024'te işgal edilen:

Avdiivka (Donetsk ili) savaş öncesi nüfus 31 bin

2025'te işgal edilen:

Pokrovsk (Donetsk ili) (2025 Aralık) savaş öncesi nüfus 60 bin

(Pokrovsk çevresinde çatışmalar hala devam ediyor)

Yakın zamanda çatışma devam eden büyük yerleşimler:

Konsyantinivka (Donetsk ili) savaş öncesi nüfus 67 bin

Mırnohrad (Donetsk ili) savaş öncesi nüfus 46 bin

Dobropillia (Donetsk ili) savaş öncesi nüfus 28 bin

Sonuç yerine

İkinci Ukrayna Savaşında ilk yıldaki hareketli cephelerin ardından takip eden dönemde el değiştiren kasabaların her biri haber değeri taşıyor ve bu gibi olaylar birkaç ayda bir gerçekleşiyor. Savaşın dördüncü yıl dönümü itibarıyla Kerson, Nikopol, Zaporijya, Kramatorsk ve Slaviansk gibi Ukrayna şehirleri cephe hattına çok yakın olmalarına rağmen kısa vadede Rusya'nın buralarda bir kazanım elde etmesi beklenmiyor. Risk altında olan yerler arasında ilk sırada Mırnohrad ve Konsyantinivka var, bunların arkasında ise Dobropillia var. Rusya güçlerinin yakın dönem hedefleri arasında Pokrovsk'a tamamen hakim olmak da yer alıyor. Mırnohrad şehrinde Ukrayna güçleri kısmen kuşatılmış vaziyette aylardır direnmeye devam ediyor. Rusya güçlerinin Konsyantinivka şehrini ele geçirmesi halinde ileride Kramatorsk ve Sloviansk şehirlerine yönelik yeni bir harekete girişmeleri mümkün.

Savaşın dört yıllık seyrine bakıldığında Rusya'nın 2022'de tüm güç ve imkanlarını kullanarak yüklendiği, Ukrayna'nın bu saldırganlığı büyük ölçüde göğüsleyerek geri püskürttüğü görülüyor. Rusya güçleri 2023-2024 yıllarında pek bir ilerleme kaydedemese de, Ukrayna karşı taarruzları da çok büyük başarılar kaydedemedi; maliyetli ve kısmi etkili oldu. Ancak Donald Trump'ın ABD başkanı olarak ikinci kez göreve başlaması ile örtüşür şekilde 2025 yılında Rusya'nın Ukrayna üzerindeki baskısı arttı.

2026 yılının ilk çeyreğinde Rusya'nın 2025 yılında yakaladığı ivmeyi kaybettiği görülüyor. Buna rağmen yıl içinde Mırnohrad'ın düşmesi mümkün. Rusya'nın mevcut ilerleme eğilimi ile son yıllardaki başarımı da dikkate alındığında birkaç yıl içinde Ukrayna'ya diz çöktürecek bir darbe vurması mümkün görünmüyor. 2014-2025 döneminde Ukrayna'nın yazde 20'sini dahi ele geçiremeyen bir Rusya'nın hâlihazırdaki en büyük avantajı ABD'nin Ukrayna'ya akıttığı askeri yardım musluklarının Trump tarafından kısılmış olması.

Rusya, pek çok ülkeden paralı asker toplamaya çalışıyor fakat Rusya'ya en yakın ülkelerin hükümetleri dahi bu durumu onaylamıyor ve bunu önlemeye yönelik tedbirler alıyor.Rusya'nın yaşlanan ve çok geniş coğrafya ile seyrelen demografik kapasitesi; on yıldan uzun süren bu savaşı mevcut yoğunluğu ile bir on yıl daha sürdürmek için yeterli değil. Rusya, Kiev'i askeri yöntemlerle yenemeyeceğini biliyor ve Kiev'i yıldırmak için çalışıyor. Kiev ise, 2023-2024 dönemindeki deneyimlerine dayanarak Rusya'yı askeri olarak yenebileceğini hesaplamış olsa da, Trump'ın tavırlarından dolayı planlarını ertelemek zorunda kaldı.

Rusya'nın her yıl yüz bin askerden çok daha fazla kayıp vermesine rağmen, basında aylarca konuşulan ve bir yıla yayılan mücadele sonunda nüfusu yüz bini bile bulmayan bir şehri işgal etmesi, bu savaşa ayırdığı tahmin edilen yıllık asgari 150 milyar doların üzerindeki bütçe ve insan gücü karşısında oldukça önemsiz. Üstelik Rusya'nın kaybettiği teçhizatı, hele ki yüksek teknolojik teçhizatı yerine koyabilme kapasitesi yıllardır tartışma konusu ve bunların maliyeti apayrı bir ölçekte. Tüm bunlar göz önüne alındığında Rusya'nın altı ayda veya yılda bir Ukrayna'nın bir kasabasını veya ilçesini ele geçirmeye karşılık gelen "başarıları" birer "pirus zaferinden" öte değil.