Yüksek enflasyonla mücadelede toplumların ruh hali

Sürekli kaygı, zihinsel yorgunluk, statü kaybı hissi, tüketim davranışlarında değişim, özgüven kaybı, sosyal karşılaştırmada artış ve ikili ilişkilerde baskı gibi olgular yüksek enflasyona maruz kalan toplumlarda görülen olgular. Kısa vadeli düşünmeye yönlendiren ve kurallara güvensizliği artıran fiyat istikrarsızlığı, maruz kalınan süreye bağlı olarak daha farklı semptomlarda ortaya çıkarabiliyor. Fırsatı kaçırmama psikolojisine de neden olan yüksek enflasyon liyakate olan güvenci zedeliyor. Toplum bir bütün halinde enflasyonun uzun süre devam etmesiyle birlikte daha fazla kazanç elde etmeye ve statü kaybına engel olmaya çabalıyor. Ancak kimlik ve özgüven krizi olarak isimlendirilen süreç kişinin toplum tarafından sorgulanmasına ve yeni bir kimlik arayışına sebep oluyor. Bu arayış karakterin dönüşmesi ve duygusal zekanın geri plana itilmesi gibi sonuçlar doğuruyor. Fırsatçılıkla birleşen mevcut kimlik dönüşümü başkalarının hakkına müdahil olma olgusunu başlatıyor. Alım gücünün düşmesi, kariyer sarsılması ve yüksek enflasyonun uzun vadeye yayılmasında en fazla etkilenen gruplar ise sabit gelirliler. Alt ve orta gelirlileri kapsayan gruplar yukarıda sayılan semptomların birçoğunu tecrübe edebiliyor.

Dr. Deniz İstikbal/Medipol Üniversitesi

Kimlik, statü ve gelecek kaygısı gibi olgular insan psikolojisi için önemli bileşenler. Toplumun en temel yapı taşı olan insanın refahıyla doğru orantılı olan kimlik kavramı ulus devletlerin inşa sürecinde de büyük önem taşıdı. Fakat farklı dönemlerde refah kaybının ortaya çıkardığı sorunlar ulus devletlerin temellerini derinden sarstı. İktidarların değişimine neden olan refah olgusu günümüzde artan gelir adaletsizliği nedeniyle farklı bir boyuta evrildi. Son yıllarda Avrupa genelinde yaşanan iktidar değişimleri bu boyutun önemli göstergesi. Almanya, İngiltere ve Macaristan gibi ülkeler salgın sonrası ortaya çıkan enflasyonun ardından seçimler yaptı. Yapılan seçimler mevcut iktidarın uzun yıllara dayanan hükümetlerinin dağılmasına ve muhaliflerin iktidara gelmesine neden oldu. Ardından yapılan yerel veya genel seçimlerde ise yeni iktidarlarda koltuklarını sorun çözümünde yaşadıkları zorluklar nedeniyle kayıp ihtimaliyle karşılaştı.Bireyin refah düzeyindeki bozulmanın meydana getirdiği değişim ülke ve ardından kıtaların politik iktidarlarına sıçradı. Avrupa genelinde aşırı sağ olarak tanımlanan partiler birinci parti haline gelirken İngiltere'de 250 yıllık iki partili sistem Reform UK tarafından yok edildi. Büyük ihtimal genel seçimlerin ardından İngiltere demokrasi tarihinde ilk defa farklı bir politik grubun iktidara geldiği bir süreci tecrübe edebilir.

Değişen tüketim davranışları

Siyasi değişimlere kıyasla bireyin davranış biçimini dönüştürmesi bakımından yüksek enflasyon daha büyük etkiler ortaya çıkarabiliyor. Örneğin Doğu toplumlarında bireysel güvene ve söze dayalı alışveriş kültürü, yüksek enflasyon sonrası çatışmalara neden olabiliyor. Bireyin topluma ve kişilere olan güveni, hayata bakış açısı ve ahlaki kabulleri böylelikle yıpranıyor. Bu yıpranma, zihinsel yorgunluk halini sürekli hale getiriyor ve psikolojik hastalıkların artmasına katkı sunuyor. Tüketim davranışlarına da yansıyan mevcut psikolojik durum aşırı tasarruf veya harcamalara bireyi yönlendirebiliyor. Anlık karar alma hissini kuvvetlendiren yüksek enflasyona maruz kalma olgusu statü kaybının da etkisiyle bireyi aşırı borçlanmaya itebiliyor. Orta sınıflarda daha fazla görülen bu durum kariyerde ilerleyememe veya alım gücünde düşüşle harmanlanıyor. Evli çiftlerin boşanma sayıları bu nedenle yüksek enflasyon döneminde artış eğilimine girebiliyor ve çocuk sahibi olma rakamı hızla düşüyor. Dünya genelinde gelişmekte olan ülkeler başta olmak üzere salgın sonrası nüfus artış hızındaki düşüşlerin refah kaybıyla yakından ilgili olduğuna dair çalışmalar mevcut analizi daha kuvvetli hale getirebilir.

Kişinin bireysel gelişim süreci içerisinde başarı kavramı yüksek enflasyon döneminde farklı bir kulvara doğru ilerleyebilir. Alt-orta gelirli grupların kendilerini tanımlama olgusunda başarı ve kariyer olguları tercih edilirse mevcut gelir ve statü kaybı hissi daha yoğun hissedilebilir. Bireyin sosyal karşılaştırma tecrübesi de bu sürece olumsuz etki yapar ve yalnızlık hissi ağır basar. Ardından fiziksel ve ruhsal hastalık sayısında artış eğilimi görülür. Arjantin, Venezüela ve Brezilya gibi ülkelerin maruz kaldıkları yüksek enflasyon sonrası bireyler üzerinde yapılan araştırmalar kronik hastalık eğiliminin arttığına işaret etmektedir. Bireyin rasyonel olduğu yönündeki kabullerinde yıpranmasına sebebiyet veren refah algısı farklı ülkelere göçü de teşvik edebilmektedir. Özellikle 18-35 yaş aralığındaki gruplarda yurtdışına göç, çatışma gibi tercihlerin yüksek enflasyon dönemde daha fazla olduğu gözlenebilmektedir. Bu sürecin bir sonucu olarak ailenin birliğinden bireyin fiziksel ve psikolojik sağlığına kadar birçok negatif etkisi olan yüksek enflasyon dönemi ne kadar uzun süre devam ederse toplumun kurala dayalı düzene güveni de o kadar sarsılır.

Bir kısır döngü

Ekonomik daralma, gelirin erimesi veya işsizlik gibi olgulara da neden olabilen yüksek enflasyon firmalarında gelir-gider dengesine negatif yansır. Yükselen fiyatlar kısır döngü şeklinde ürünlerin değerinin artmasına neden olur. Artan fiyatlar enflasyonu besler ve ücretlere zam yapılması gerekliliği ortaya çıkar. Ücretlere yapılan zamlar tekrar fiyatların yükselmesine ve ürünlerin reel değerinden uzaklaşmasına neden olur. Uzun süren yüksek enflasyon kısır döngünün kronik hale gelmesine ve reel alım gücünün sürekli düşüşüne neden olur. Fiyatların artışı enflasyonu besler, enflasyonun artışı gelecek fiyat beklentilerinin bozulmasına neden olur. Bu kronik durumun kırılması için yapısal reformlar olarak isimlendirilen önlemlerin alınması toplumda yaşanan ahlaki bozulma nedeniyle zorunlu hale gelir. Fiyat beklentilerinin düzelmesi ve artış hızının yavaşlaması için öncelikle toplumda talebin dizginlenmesi gerekir. Talep faiz ve krediye erişimin zorlaşmasıyla azalma eğilimi gösterir. Kamu harcamalarının kontrol altına alınmasıyla birlikte faiz politikası işlevsellik kazanır ve enflasyon beklentileri iyileşmeye başlar. Bireyin yaşanan bu süreçte geleceğe olan güveni yeniden sağlanır ve toplumun fiyat algısı normalleşmeye başlar.

Fiyat istikrarının sağlanmasıyla reel fiyat olarak isimlendirilen ürün veya hizmetin değeri ortaya çıkar. Ücretli ve sabit gelirli kesim fiyat artış hızının kesilmesine paralel olarak alım gücünün arttığını hisseder, orta ve uzun vadeli karar alma eğilimine girer. Geçim krizi olgusu ortadan kademeli şekilde kalkar ve fırsatçıların elindeki imkanlar bir bütün halinde azalır. Toplum ve birey yeniden kuralların işlediğine olan inancını kazanır ve psikolojik kriz hali yerini normal hayat mücadelesine bırakır. Alt-orta gelirli grupların alım gücünü salgın sonrası ciddi şekilde azaltan yüksek enflasyon pek çok ülkede henüz çözülebilmiş değil. Faiz-enflasyon-işsizlik gibi üç olgu etrafında devam eden global krizin sadece iktisadi çıktılarına değil suç oranlarına, fiziki hastalıklara ve psikolojik rahatsızlıklara neden olduğu gözlerden kaçmamalı. Bu nedenle fiyat istikrarı sadece bir kavramdan öte doğu toplumlarında bireyin sağlıklı şekilde hayatına devam edebilmesi için gerekli bir olgudur. Sonuç olarak bir toplumun ruh halinin düzelmesi ve kurala dayalı sisteme olan güvenin artışı için tek haneli enflasyon bir gereklilik değil zorunlu bir haldir. Bunun sağlanması için de dünya genelinde kamunun harcamaları, borçlanma ihtiyacı ve devletlerin sağladığı istihdam gözden geçirilmeli ve vergi ihtiyacı bir bütün halinde dizginlenmeli.