Balkanlardan Amerika’ya uzanan bir hikâye: Kemal H. Karpat’ın hatıraları

Kemal H. Karpat, Dobruca Türklerinden. Dobruca’nın Babadağ kasabasında doğmuş, çocukluk ve lise yıllarını burada geçirmiş, lise öğrenimini Romanya’da Müslüman Türk çocuklarının tahsil gördüğü Mecidiye Medresesi’nde yapmış. Karpat, eğitimini Türkiye’de tamamlamış, Amerika’da, Montana Üniversitesi, Newyork Üniversitesi Harvard Üniversitesi, Johns Hopkins Üniversitesi gibi çeşitli üniversitelerde öğretim üyeliği yapmış bir bilim adamı. Hayatı Romanya, Türkiye ve Amerika gibi üç önemli coğrafyada geçmiş, dolayısıyla farklı kültürlerle, farklı kültürlere mensup şahsiyetlerle tanışmış ve münasebetler kurmuş çok yönlü bir aydın. Tarih, sosyoloji ve siyasal bilimler gibi birbirlerine yakın disiplinlerde önemli araştırmalara imza atmış bir akademisyen.

Bir Ömrün İnsanları, çok kültürlü, çok uluslu bir dünyada yaşamış bir bilim adamının hatıraları… Karpat, daha önce hatıralarının bir kısmını Dağı Delen Irmak’ta yayımlamıştı. Ancak o kitabın odağında yazarın kendi hayat hikâyesi vardı, tabiri caizse Dağı Delen Irmak Karpat Hoca’nın “kendi kendini keşfettiği” bir kitaptı. OysaBir Ömrün İnsanları’nda hoca, kendisinden çok, tanıdığı ilginç şahsiyetleri, onların karakterlerini, kültürlerini, hayat tarzlarını, alanlarında yaptıkları çalışmaları; siyasetçi ise siyasi görüşlerini, bilim adamı ise bilimsel tavır ve tarzlarını, komşu-dost ise komşuluk ve dostluklarını, tabii ki kendi görüş açısıyla anlatmaktadır. Dolayısıyla bu eserde Karpat’tan çok, Karpat’ın tanıdığı şahsiyetleri görürüz. O nedenle Bir Ömrün İnsanları, bir portreler galerisidir, ama uluslararası portreler galerisi… Bu galeride Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Rauf Denktaş, Jimy Carter gibi  önemli siyasiler yanında, Hamdullah Suphi Tanrıöver, İbrahim Temo gibi tarihî şahsiyetlere, Halil İnalcık, Bernard Lewis İhsan Doğramacı, Şerif Mardin, Mübeccel Kıray, Niyazi Berkes, Arnold J. Zurcher, Alexander Bennigsen gibi bilim adamlarına, Orhan Kemal, Yaşar Kemal, Kemal Tahir, Kemal Sülker, Halit Refiğ, Mırcea Dragomırescu, Alexandru I. Muşat gibi sanatçı ve yazarlara, Romanya’da çocukluk yıllarından tanıdığı kişilere, Amerika’daki komşularına rastlıyoruz.

Karpat, hatıralarını dört bölüme ayırmış. İlk bölümde tanıdığı siyaset, devlet ve din adamlarına, ikinci bölümde bilim adamlarına, üçüncü bölümde sanatçı ve yazarlara, dördüncü bölümde de çocukluk/gençlik yıllarında Romanya’da tanıdığı kişilere, Amerika’daki komşularına yer vermiş. Doğrusu, bu bölümlendirme,  Karpat’ın hayat hikâyesinin akışına (kronolojisine) uygun olmadığı için okurun zihnini dağıtıyor. Böyle yapmak yerine, hatıralar, yani anlatılan şahsiyetler, yazarın kronolojisine ve hatta kültürel çevrelerine göre; “Romanya: Çocukluk ve Gençlik Yılları”, “Türkiye’ye Göç, Türkiye Yılları”, “Amerika’da Bir Türk: Amerika Yılları” gibi bir ölçütle tasnif edilseydi, bir bütünlük sağlanabilirdi.

HATIRALAR GALERİSİNDE OSMANLIDAN SON İZLER

Ortadoğu’da ve Ortaasya’da olduğu gibi Balkan coğrafyasında da hemen her hikâye sonunda Osmanlı Türklerinin hikâyesine bağlanır. Ve bu hikâyelerde “göç” önemli bir leitmotifdir. Kemal Karpat’ınki de öyle. Kitaptaki bilgilerden çıkarabildiğimiz kadar Karpat’ın dedesi Bayraktar Hasan. İlk yerleştikleri yer Tulça. Babasının babası büyük mal sahibi Hüseyin. Karpat’ın babasının adı Haşim. Haşim Bey medrese tahsili görmüş. Ailenin son sığınağı Dobruca. Dedesi Hüseyin Bey, Dobruca’daki Müslüman Türk kültürünün korunması için çok çalışmış. Babasının anneannesi Sebila Hanım, Kuzey Dobruca’da ün salmış bir “ulema”… Çocukluk ve gençlik yıllarını Rumen Dobruca’sındaki bir köyde geçiren Karpat’ın hatıralarına bu köyden ve Mecidiye Medresesi'nden pek çok şahsiyet girmiştir. Gagauz Türklerinden İvan Karakaş ailesi, ailesinin bağlarında yorulmadan çalışan Bağcı Vasil, köyün muhtarı Lari, Mecidiye Medresesi'ndeki okul arkadaşlarından İbrahim Halil… Balkanlarda Osmanlıdan kalan son izlerdir bunlar… Karpat da Mecidiye Medresesi'nde imam hatip tahsili gördükten sonra 1942’de ailesini Romanya’da bırakarak Osmanlı’nın eski payitahtına, İstanbul’a gelir. Bir akrabanın yanına sığınan göçmen kuştur o. Yoksuldur, Haydarpaşa Lisesi’nde son sınıfa kaydolur. İkinci Dünya Savaşı yılları, elinde yalnızca bir kuru ekmek vardır göçmen delikanlının. Annesini ancak 1967 yılında, o da binbir güçlükle, Demirel vasıtasıyla İstanbul’a aldırabilecektir. 1944’te Sovyet ordusu Romanya’yı alınca oradaki Müslüman Türkler için zor günler başlar. Karpat’ın babasından kalan tüm mülk devletleştirilir, annesi sokağa atılır. Babadan kalan mallar, Osmanlı yapısı binalar, değirmenler yıkılır, başkaları tarafından sahiplenilir. Muhtar Lari’nin hüzünlü hikâyesi, Nuriye’nin aşk tuzağına kapılıp, yasak bir ilişkinin peşinde perişan oluşu, komünist rejimin baskıları, tüm bunlar, Karpat’ın hatıralar geçidinde yerlerini alırlar, bir Balkan-Türk hikâyesi olarak…

KARPAT'IN GÖZÜYLE ŞERİF MARDİN

            Kemal Karpat, 1942-43’te İstanbul’a bir akrabasının yanına gelir. Yoksuldur, gurbettedir, İkinci Dünya Savaşı yıllarıdır, bir kuru ekmekle gelip gider okula. İlk dönem facia, ikinci dönem azimle çalışır ve dersleri verir. Kitaba, Karpat’ın Hukuk Fakültesi’nden hocası Hüseyin Nail Kubalı’nın suretinin gölgesi de düşmüş. Ama acı bir hatıra olarak, göçmenlere karşı önyargılı bir insan olarak!

            İstanbul’da yüksek öğrenimini tamamlayan genç Karpat’ı bundan sonra Amerika’da görüyoruz. Çeşitli üniversitelerde ders veriyor, bölümler kuruyor, çeşitli etkinliklerle Türk kültürünü tanıtıyor. Bu arada birçok önemli şahısla tanışıyor; devlet adamları, çeşitli akademisyenler vs. Bunlar da hatıralarda yerlerini almışlar. Örneğin Bernard Lewis, Amerika’da modern Türkiye çalışmalarında önemli bir isim, Yahudi asıllı tarihçi, Ortadoğu uzmanı. Hoca onu anlatırken “Cumhuriyetçiler nezdinde büyük bir itibar gördüğü”nü, “başlangıçtan beri Siyonist olarak bilindiği”ni, “İsrail’i daima savunduğu”nu, “Amerika’nın Ortadoğu siyasetini etkilediği”ni belirtiyor. Bu arada bir sohbette konu AK Parti iktidarına gelince Lewis, AK Parti’nin eninde sonunda eski biçimine döneceğini söylüyor. Karpat ise aksine AK Parti ile yeni bir toplumsal sınıfın doğduğunu ve Türkiye’nin olumlu bir değişme yaşadığını düşünmekte. Hatıralardaki bu satırlar Bernard Lewis’in ve Karpat’ın AK Parti’ye ve yönetimine nasıl baktığını göstermesi bakımından da önemlidir. Hatıralar arasında Şerif Mardin’e ayrılan bölümde anlatılanlar da oldukça ilginç. Karpat meslekdaşını “Suyu Bulamayan Adam” diye nitelendirmiş, entelektüel ve aristokrat bir aileden geldiği için onu halktan uzak bir aydın olarak görmüş, çalışmalarında sosyal olay/olgulardan değil de kitabî belgelere dayandığını, bir türlü halkla bütünleşemediğini iddia etmiş; bu nedenle kendisi ile Şerif Mardin arasında çok büyük bir fark olduğunu söylüyor. Hatıralar iki bilim adamı arasındaki özel münasebetler ve tartışmaları da içerdiği için ilginç bir boyut kazanmakta.

Bundan başka Selim Sarper’in bir “Beyaz Türk” olarak Karpat’a Amerika’da nasıl olumsuz davrandığını, Kazakların lideri Kunaev’in Müslüman geçmişine sahip çıkan anlamlı jestini, Ecevit’in lâiklikle ilgili ilginç görüşlerini, Niyazi Berkes’in anlaşılmaz geçimsizliklerini merak edenler için de kitapta ilginç bilgiler var. Kısaca, K. Karpat’ın hatıralar galerisinde uluslararası üne sahip pek çok devlet ve bilim adamı, sanatçıya rastlayacak, Amerika’daki bilim dünyasını, özellikle Ortadoğu uzmanlarını bazı özel bilgiler eşliğinde tanıyacaksınız. Zaman zaman Orta Asya Türklüğüne açılacak, Sovyet etkisinde kalmış Türkologlarla, hatta Ortadoğu’da tek tük kalmış oryantalist düşünceli Arap bilim adamlarıyla karşılaşacaksınız…

Bir Ömrün İnsanları

Kemal Karpat

Timaş Yayınları