Saraya damat adayıydı cumhuriyetin ilk fabrikatörü oldu

Şehirleri şehir yapan yüzyıllar boyu sürecek kimliklerine kavuşmalarını sağlayan özel isimler vardır. Bazen hayır için bazen adı yaşasın diye imzalarını atarlar şehre. Bu imza kimi zaman bir hastane, bazen köprü bazense plaj olur. Hikayeleri bambaşka olsa da hikayenin sonu benzer olur.

Bu topraklarda kurduğu ilk özel fabrika ile ilk sanayicilerindendir, ilk operalarından birinin ve Türk Hava Kuvvetleri’nin kurucusudur aynı zamanda. Atatürk ile akraba, Nazım Hikmet ile davalı olduğu bilinir. Büyük hayırseverdir, özellikle Kadıköy ve Üsküdar’da yaptıkları unutulmaz. “Halk temiz su içsin” diye Kayışdağı’ndan su getirecek kadar düşünceli, sahibi olduğu yüzlerce dönüm arsayı “Hastane yapılsın” diye bağışlayacak kadar yüce gönüllüdür. Maltepe sahilinde patlıcan, kabak yetişen çiftliğini plaj yaptıracak kadar da ileri görüşlüdür.

Süreyya Paşa’dan, Süreyya İlmen’den bahsediyorum. Oldukça sıra dışı yaşam öyküsüne sahip olan Süreyya Paşa. Abdülhamid’in 17 yıl seraskeri olan babası Rıza Paşa’nın görev yeri olan Karadağ’da, 1874 yılında doğar. Tarih Dergisi’nde yayınlanan Kürşad Karacagil imzalı notlara göre babası gibi asker olmayı istemektedir ve 1885’de Üsküdar Paşakapısı’ndaki askeri okula, 1889 yılında Kuleli Askeri Lisesi’ne kayıt olur. Genç yaşta korgeneral olur.

İTTİHATÇILAR, RÜTBE SÖKTÜ

Harp Okulu’ndan mezun olur ve Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti’nde görev yapar. 1910 yılında Osmanlı Ordusu’nda ilk askeri cep takvimi çıkaran Süreyya Paşa, 1911 yılında orduda hava kuvvetlerinin kurulmasını sağlayan isimlerden biri olur. Yarbay rütbesindedir ve günümüz Türk Hava Kuvvetleri olan “Havacılık Komisyonu” başkanıdır.(31 Mart vakasından sonra İttihat ve Terakki orduda yönetime hakim olunca rütbesi korgenerallikten yarbaylığa düşürülür) Enver Paşa devrinde atandığı Tümen Komutanlığı’ndan istifa eder. 1916’da, üstelik devletten hiç yardım almadan, İstanbul Balat’ta “Süreyya Paşa Mensucat Fabrikası”nı kurarak ülkenin ilk sanayicilerinden olur.

AVRUPA YAKASI SİZİN OLSUN

Savaş döneminde istifa etmiştir ve denir ki savaşta olmadığı için siyasette de Atatürk’ün yakınında yer almaz. Ama çocuklarının evlilikleriyle Atatürk ile akraba olur. Beyoğlu’ndaki Halep Pasajı’nın da ortaklarındandır aile. Vedii İlmen, Süreyya Paşa’nın çocuklarına “Avrupa yakasındaki mallar sizin Anadolu yakasındakiler benim” dediğini not düşer. Süreyya İlmen, mallarının çoğunu bağışlar. Süreyya Operası’nı Darüşşafaka’ya, Maltepe’deki oteli ve Yakacık’taki çamlık arazisini İşçi Sigortaları Kurumu’na bağışlar.

SERBEST FIRKA KURUCUSU

Döneminin ilerisinde işlere imza atar, adını verir Süreyya Paşa. 1923 yılında Ali Rıfat Çağatay’ın kurduğu Türk Musikisi Ocağı’nın başkanı, 1927 yılında ise milletvekilli olur. Kadıköy’ün mücevherlerinden Süreyya Operası’ndan sonra 1928 yılında Süreyya Opereti’ni kurar. 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kuruluşunda yer alır.

Her eseri ayrı bir hikayeye sahip demiştim. Süreyya Paşa’nın hikayesinin sonuna gelince... 1955 yılında Moda’daki evinde vefat eder Süreyya Paşa. Yaptığı bağış sayesinde binlerce hastanın şifa bulduğu Süreyya Paşa Göğüs Hastalıkları Hastanesi bahçesindeki türbesine gömülür. Türbe maalesef yılarca bakımsız ve izbe kalır. Spordan sanata, siyasetten sağlığa her konuda büyük işlerin banisi olan Süreyya Paşa’nın adına ve yaptıklarına hiç yakışmayan bu ayıp, Paşa’nın 60. ölüm yıldönümü olan geçtiğimiz günlerde Maltepe Belediyesi tarafından yapılan restorasyonla telafi edildi.