'Birinci Dünya Savaşı, gerekli miydi ve kaçınılamaz mıydı ' diye soranlar sağlıklı cevaplar bulmakta çok kere zorlanmışlardı.
Avusturya- Macaristan İmparatorluğu Veliahdi Ferdinand ve hanımı Sofia'nın ziyaret etmekte oldukları Saraybosna'da, 'Millî Kütüphane'den çıktıkları bir sırada, 28 Haziran 1914 günü, bir 'sırb nasyonalisti militan tarafından öldürülmesi'yle bir Dünya Savaşı'nın çıkacağı herhalde planlanmış değildi.. Esasen, o zamana kadar 'Dünya devletlerinin hemen herbirisinin şu veya bu gerekçelerle katıldıkları bir savaş örneği' önceden de yoktu ve öyle bir durum ilk olarak ortaya çıkıyordu.
Sadece, 6 asırlık Osmanlı'nın çökmesine müncer olması bile ne kadar büyük olsa da, o savaşın, topyekûn, en az 30 milyonun hayatına mal oluşu da önceden tahmin edilemezdi herhalde..
Evet, Birinci Dünya Savaşı, zâhiren 1-2 kişinin öldürülmesiyle patlak vermişti.. Konuya sadece o 1-2 kişinin öldürülmesi açısından bakıldığında, bir savaşın patlak vermesi bir çılgınlık kabul edilebilirdi..
Ama, o 2 kişinin öldürülmesi, hemen ardından, Avusturya- Macaristan İmparatorluğu'nun, Sırbistan'a savaş açmasına yol açmış ve Sırbistan da hemen Rusya'ya sığınıp yardım istemiş ve Balkanlar'da devlet olmak isteyen bir çok etnik unsurların herbiri de, Rusya'nın himayesine sığınmışlar ve başta İngiltere ve Fransa gibi Avrupa'nın güçlü ülkelerinin desteği ve yönlendirmesiyle , Osmanlı aleyhinde uluslararası hukuk çerçevesi içinde görünümü altında, yeni adımlar atmaya başlamışlardı.
Elbette bir takım etnik unsurlara dayalı, 'ulus-devlet' modeli, İngiliz emperyalizminin, hele de Balkanlar ve diğer Osmanlı coğrafyalarında tartıştırmaya başladığı yeni bir yöntem idi. Ve, 6 asırlık bir büyük devlet gümbür-gümbür yıkılmıştı.
Sadece Osmanlı hâkimiyetindeki 'bilad-i Arab'da /Arab coğrafyalarında bugün 24 -25 ayrı devlet kurulduğunu hatırlamak, durumun facia boyutunun kavranmasını izahta önemli bir yaklaşım sunar, insana..
*
Osmanlı'nın emperial dünyada, artık 'hasta adam' diye anılması ve varlığını koruyamıyacağı, dünya savaşının ortaya yığınla devletler çıkaracağı ve 6 asırlık Osmanlı devletinin de buharlaşabileceği dillerde söylenmeye başlarken ve Osmanlı'nın okumuş sınıfları arasında da, 'Osmanlı artık eski Osmanlı değil..' gibi yorumlarla geleceğe aid acı tahminler daha bir yaygınlaşacaktı.. Ki, şair Midhat Cemal de o zor ve ızdırablı dönemde ve çaresizlik içinde, 'Ölmez bu vatan..' dedikten hemen sonra, 'Farz-ı muhal ölse de hattâ../ Çekmez kürenin sırtı, bu tâbut-u cesîmi..' (büyük tabutu..) mısralarını terennüm ediyordu.. Ama, gelişmeler ümid ettiği gibi olmamış ve 'Ölmez..' dediği 6 asırlık devlet tarûmâr oluvermiş ve 'Birinci Dünya Savaşı'nın sonundaki boğuşmadan geride kalan yığınla devletler de varlıklarını korumaya çalışırken, bu sefer de, 2. Dünya Savaşı patlak vermişti.. Ortaya çıkan bu yeni büyük buhran ve boğuşma havası içinde her devlet de kendisini koruyabilmek için, çeşitli denge arayışları içinde olacaklardı.. Ama, o şairin dile getirdiği endişe gerçek olmuş ve ölen 6 asırlık devletin büyük tâbutu hâlâ da kaldırılamıyordu..
*
Nitekim, Osmanlı'nın 600 yıllık hakimiyeti zail olduktan sonra, uzun vâdeli olabilecek yeni bir dünya düzeni kurulamadı ve bu kurulamayışın sancıları devam ediyor.
Evet, yeni bir dünya buhran giderek derinleşirken, bir kıvılcımın dünya çapında yangınlara dönüşme imkanı ortaya çıkabilir..
Umulur ve temenni olunur ki, geçmiş buhranlardan , pay kapmaya çalışma örnekleri tekrarlanmaz.. Ancak, hemen bütün bu ülkelerin stratejik yorum merkezlerinin herbiri, bir yeni dünya buhranının ortaya çıkması halinde, ayakta kalabilmek için, dünyada hangi büyük gücün altına girmelerinin kendileri için 'kurtarıcı' olacağının hesabı içindeler..
Bugün, Ortadoğu devletlerinin pekçoğunun temel yorum merkezlerinde, özellikle de, İran Körfezi etrafında, ABD, İsrail ve İran arasında savaş eşiğine kadar gelen gerilimlerin yarınlarda ortaya neler çıkaracağı tahmin edilemiyor..
Chicago Üniversitesi'nden Prof. John Mearsheimer bu konuda görüş bildirirken, Trump'ın siyasetine, "Trump devasâ bir hata yaptı." diyerek karşı çıkıyor ve '28 Şubat 2026'da başlayan savaş, İran'a muazzam bir zarar verdi. Ama, Dinî Lider Ali Hamaney ve üst düzey askerî yetkililerin öldürülmesi, nükleer altyapıya yönelik saldırılar ve yıkıcı bir ekonomik şok'a rağmen, rejim yine de çökmedi.' diyor..
İran'ın hesaplaması da zaman açısından aynı derecede hassas, ancak tersine. Trump'ın hızlı bir çıkışa ihtiyacı varken, Tahran'ın hayatta kalma stratejisi dayanıklılığa bağlı.
Mearsheimer, İran'ın füze sistemleri ve bölgesel müttefiklerden oluşan bir ağ da dâhil olmak üzere önemli bir caydırıcı güce sahip olmaya devam ediyor ve bu da ülkenin uzun süreli bir çatışmayı sürdürmesini mümkün kılıyor.
Ünlü bir ekonomist ve savaş eleştirmeni olan Amerikalı Jeffrey Sachs ise, 'İran elinde yanan kömür tutuyor. Acı dayanılmaz, ancak elini açmıyor. Petrol fiyatları 100 doların üzerinde seyredip sonunda 150 dolara ulaşırsa, o zaman dünyadaki güç odaklarının nasıl bir siyaset takib edeceği belirsiz..' diyor..
Evet, dünyanın hemen her siyasî mahfilinde, yarınların nasıl şekilleneceği kaçınılmaz bir şekilde tartışılıyor, ve yarınlar, en büyük emperial güç odakları için de belirsiz..
'Mevlâ, görelim neyler; /Neylerse güzel eyler'
**
