İş hayatında fazla çalışma, tüm sektörlerde faaliyet gösteren işletmelerin yoğun zamanlarda başvurduğu bir uygulamadır. İşletmelerde yürütülen işin devamlılığı açısından fazla çalışma ihtiyacı söz konusu olabilse de iş sağlığı ve güvenliği bakımından her işte uygulanabilecek sınırsız bir yöntem değildir.
Özellikle fiziksel yorgunluk, dikkat dağınıklığı, mesleki risklerin artması ve iş kazası ihtimalinin yükselmesi nedeniyle bazı işlerde fazla çalışma yaptırılması çalışan sağlığı açısından ciddi tehlikeler doğurabilmektedir. Bu nedenle İş Hukuku mevzuatında, niteliği gereği daha riskli kabul edilen belirli işlerde fazla çalışma yasaklanmıştır.
4857 sayılı İş Kanunu ile İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği'nde, niteliği gereği riskli kabul edilen bazı işlerde çalışanların fazla çalışma yapamayacağı hüküm altına alınmıştır.
4857 sayılı İş Kanunu'nun 63'üncü maddesi uyarınca haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir. Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma uygulamaları da bu sınır esas alınarak belirlenmektedir.
İş Kanunu'nun 41'inci maddesine göre, haftalık çalışma süresinin 45 saat olarak uygulandığı işyerlerinde bu sürenin üzerindeki çalışmalar fazla çalışma sayılmaktadır.
Ancak her işyerinde haftalık sürenin 45 saat olması zorunlu değildir. Haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği işyerlerinde, belirlenen süreyi aşan ve 45 saate kadar devam eden çalışmalar ise fazla sürelerle çalışma olarak kabul edilmektedir.
İş Kanunu'na İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği'nin 7'nci maddesinde "Fazla Çalışma Yapılamayacak İşler" hüküm altındadır. Hüküm kapsamında aşağıdaki işlerde fazla çalışma yapılması mümkün değildir:
* Sağlık Kuralları Nedeniyle 7,5 Saat ve Daha Az Çalışılması Gereken İşler,
* Gece Döneminde Yürütülen İşler,
* Yer Altı ve Su Altı İşleri.
Hüküm altına alınan işleri teker teker açıklamak gerekirse;
Sağlık Kuralları Nedeniyle 7,5 Saat ve Daha Az Çalışılması Gereken İşler
Bahse konu işler Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik kapsamında hükme bağlanmaktadır.
İş sağlığı ve güvenliği bakımından bazı işlerde günlük çalışma süresi genel sınırlardan daha düşük belirlenmiştir.
Bu kapsamda kurşun ve arsenik işleri, cam, cıva, çimento, çinko, bakır, alüminyum, demir-çelik, döküm, kaplamacılık, karpit, asit, akümülatör sanayii, kaynak işleri, madenlere su verme işleri, kauçuk işlenmesi, yeraltı işleri, radyoaktif ve radyoiyonizan maddelerle yapılan işler, gürültülü işler, pnömokonyoz yapan tozlu işler, tarım ilaçları ile su altında basınçlı hava içinde çalışmayı gerektiren işlerde günlük çalışma süresi azami 7,5 saat olarak uygulanmaktadır.
Ayrıca işin taşıdığı yüksek risk nedeniyle su altında basınçlı hava içinde çalışmayı gerektiren işler, cıva işleri, kurşun işleri, karbon sülfür işleri ve insektisitlerle ilgili işlerde ise günlük çalışma süresi 7,5 saatten de daha az belirlenebilmektedir. Bu düzenlemelerle çalışanların sağlıklarının korunması ve mesleki risklerin azaltılması amaçlanmaktadır.
Gece Döneminde Yürütülen İşler
İş mevzuatında gece dönemi, en geç saat 20.00'de başlayıp en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her halde en fazla on bir saat süren zaman dilimini ifade etmektedir. Gece döneminde yürütülen işlerde çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunması amacıyla çalışma süreleri bakımından özel sınırlamalar uygulanmaktadır.
Yalnızca, turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
Yer Altı ve Su Altı İşleri
Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi işlerin yer altında veya su altında yürütülen kısımları, yüksek risk taşıyan çalışma alanları arasında yer almaktadır. Bu işlerde çalışma ortamının niteliği, fiziksel zorluklar ve iş kazası tehlikesi nedeniyle çalışanların korunması amacıyla özel çalışma süreleri uygulanmakta, fazla çalışma konusunda da daha sıkı sınırlamalar öngörülmektedir.
Sonuç olarak, fazla çalışma uygulaması her işkolunda serbestçe başvurulabilecek bir yöntem değildir. İşin niteliğine göre önemli yasal sınırlamalara tabidir. Özellikle sağlık açısından riskli işler, gece çalışmaları ile yer altı ve su altı işlerinde çalışanların korunması amacıyla fazla çalışma yasaklanmıştır.
Bu nedenle işverenlerin fazla çalışma planlaması yaparken yalnızca süre sınırlarını değil, işin niteliğine ilişkin yasakları da dikkate almaları; aksi halde idari yaptırımlar ve iş sağlığı güvenliği riskleriyle karşılaşabileceklerini unutmamaları gerekmektedir.
